तत्र मार्गे मधुपूर्णानि सरांसि दृष्टानि, सुगम्य मांसपक्वान्नानि च पर्वतयः, तत्र शीतलानि मयूरमांसानि वनपक्षिणां च तिक्तानि भोजनानि सन्निहितानि। सहस्राणि पात्राणि, दशसहस्राणि घटाः, लक्षकोटयः सुवर्णपात्राणि च तत्र दृश्यन्ते। तत्र नवगन्धयुक्तगवां दध्नानि, कपित्थफलदध्नानि च, घटेषु पात्रीषु च सम्यक् स्थापितानि। मधुराम्ररसपूर्णानि सरांसि, श्वेतदुग्धपूर्णानि च, पायसशर्करायुक्तानि च सरांसि तत्र सन्निहितानि। नदीतीरेषु तत्र जनैः विविधौषधचूर्णानि, कषायाः, स्नानद्रव्याणि च पात्रेषु स्थापिता दृश्यन्ते। तत्र श्वेतानि दन्तकाष्ठानि, श्वेतचन्दनपङ्कानि च, नदीतीरेषु उज्ज्वलानि स्थापिता आसीत्। तत्र निर्मलदर्पणानि, वस्त्रपर्वतयः, सहस्रशः पादत्राणानि, उपानदः च सन्निहितानि। तत्र सौन्दर्यपेटिकाः, कङ्कणाः, कूर्चाः, शस्त्राणि, धनुष्यानि, भूषणानि कवचानि, शय्यानि, आसनानि च तत्र स्थापितानि। तत्र सरांसि ऊष्ट्राणां, गोणां, गजानां, अश्वानां पेयद्रव्यैः पूर्णानि, स्नानसरोवराणि सुतीराणि, पद्मोत्पलैः शोभितानि च दृश्यन्ते। तत्र आकाशवर्णानि सरांसि, निर्मलजलानि स्नानाय रम्याणि, नीलवैदूर्यवर्णानि मृदुयवपर्वतयः च तत्र आसीत्। तत्र यज्ञार्थं सर्वपशवः सम्यक् सज्जीकृताः दृश्यन्ते। जनाः तत्र अद्भुतं अतिथिसंविधानं महर्षेः भारद्वाजस्य भारताय दृष्ट्वा स्वप्नवत् विस्मिता अभवन्। तैः देवानां नन्दनवनवद् प्रमोदितैः, रम्यं रात्रिः भारद्वाजाश्रमस्थले व्यतीता। ततः नद्यः गन्धर्वाश्च, भारद्वाजस्य अनुमतिं लब्ध्वा, रमणीयाभिः स्त्रीभिः सह आगत्य यथागतं निर्गता। तत्र दिव्यकर्पूरचन्दनानुलेपिताः मदोत्कटाः पुरुषाः तिष्ठन्ति, विविधाः दिव्याः माला अपि जनैः पदाभ्यां दलिता सन्निहिता। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डे वाल्मीकिना महर्षिणा कृतस्य रामायणस्य एकनवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः तां रात्रिं व्यतीत्य, भारतः स्वसैन्यसहः, सम्यक् सत्कारं लब्ध्वा, भारद्वाजमुनिं यथेष्टं अभिगच्छति। तं समागतं कृताञ्जलिं नरशार्दूलं दृष्ट्वा, यज्ञकृत्यं समाप्य भारद्वाजः भारतं सम्बोधयति। सः पप्रच्छ— "कच्चित् मम आश्रमे सुखं रात्रिं व्यतीता? कच्चित् सर्वं तव जनसमूहं कुशलम्? कच्चित् अतिथिसत्कारः तव मनः प्रीतिं उपनयति?" भारतः, कृताञ्जलिः, मुनिं परमतेजसः, आश्रमात् बहिर्गतम् अभिवाद्य, उत्तरं ददाति। "भगवन्, अहम् समस्तसैन्यसहः, तव अतिथिसत्कारात् सर्वथा संतुष्टः, सुखपूर्वकं विश्रामं कृतवान्।" "क्लेशरहितः, अन्नवासप्राप्तः, दासजनाः अपि सर्वे सुखेन स्थिताः।" "मुनिश्रेष्ठ, अधुनाऽहम् प्रस्थानं करिष्यामि; त्वं मम गच्छन्तं स्नेहदृष्ट्या पश्य।" "धर्मज्ञ, तं धर्मात्मनं महात्मनं रामं यत्र तत्र गच्छामि, तस्य आश्रमाय मार्गः कः? दूरी च कति?" भारतस्य प्रश्नं श्रुत्वा, तं भ्रातृदर्शनलोलुपं, भारद्वाजः महातपाः महातेजाः प्रत्युवाच। "द्वयर्धयोजनदूरे निर्जनवनान्तरे चित्रकूटः पर्वतः रम्यः नित्यवनैः शोभितः स्थितः।" "तस्य उत्तरतटे मन्दाकिनी नदी प्रवहति, पुष्पितवृक्षैः छायायुक्ता, पुष्पवनैः शोभिता।" "तस्य नदीतीरस्य पार्श्वे चित्रकूटः पर्वतः स्थितः; तयोः पादे पत्रशाला, तत्र एव तौ निवसतः।" "हे सेनापतिः, दक्षिणमार्गेण, वामेन वा, दक्षिणेन वा, गजाश्वरत्नयुक्तं सैन्यं प्रेषय; ततः राघवं द्रक्ष्यसि।" ततः गमनाह्वानं श्रुत्वा, राजस्त्रियः यद्यपि रथार्हाः, रथान् परित्यज्य, ब्राह्मणं परिवव्रुः। कम्पमाना, कृशा, दुःखिता कौसल्या, सुमित्रया सह, मुनेः पादौ सम्यक् गृहीत्वा प्रणम्य स्थितः। कैकेयी, सर्वैः निन्दिता, अप्राप्तकामाः, लज्जया मुनिपादौ स्पृष्ट्वा स्थितः। ताः मुनिं प्रदक्षिणं कृत्वा, भारतस्य समीपे, दुःखभारितहृदया, दूरस्थिता। तदा भारद्वाजः, सत्यनिष्ठः, भारतं पप्रच्छ— "हे रघुनन्दन, तव मातृणां विषये विस्तरेण ज्ञातुमिच्छामि।" भारद्वाजस्य प्रश्नं श्रुत्वा, धर्मात्मा, वाक्यकुशलः भारतः कृताञ्जलिः प्रत्युवाच। "भगवन्, या दुःखिता, शोकसंतप्तः, कृशा, सा मम पितुः मुख्यराज्ञी, देवी सदृशी।" "एषा कौसल्या, या रामं जनयित्री, नरशार्दूलं सिंहगमनं, यथा अदितिः विश्वस्य धातारं।" "तस्याः वामबाहुं आलम्ब्य या दुःखिता स्थितः, सा वनस्थले पुष्पहीनः कर्णिकारशाखेव।" "एषा राणी, यस्याः द्वौ पुत्रौ, देवोपमौ, लक्ष्मणः शत्रुघ्नः च, सत्यवीर्यसम्पन्नौ।" "तस्यैः नरशार्दूलैः प्राणान् उत्सृज्य, दशरथः पुत्रवियोगात् स्वर्गं गतः।" एवं तत्र भारद्वाजाश्रमस्थले, भारतः स्वमातृभिः सह, मुनिं सम्यक् प्रणम्य, चित्रकूटगमनाय मार्गं पृष्टवान्, भारद्वाजेन तस्य मार्गः सम्यक् उपदिष्टः, ताः मातरः मुनिपादौ स्पृष्ट्वा, दुःखिताः, भारतस्य समीपे स्थिताः, भारद्वाजः भारतं मातृविषये पप्रच्छ, भारतः ताः मातरः यथाक्रमं मुनये दर्शयन् तस्याः गुणान् आचक्षे।