वनस्य सीमायाः समीपे, तत्र प्रकटितं यत्र स्नेहपूर्णं पायस्यं क्षीरं च पूरितं कूपाः दृश्यन्ते, कामधेनवः तत्र स्थिताः, मधु-निर्यासैः वृक्षाः स्रवत्सु। तत्र पान्थानां मार्गे, मधु-पूरितानि सरांसि, पक्वमांसस्य पर्वतानि, तत्र शाकुनीनां मयूरानां च सुस्वादु तात्त्राणि तप्तानि दृश्यन्ते। सहस्राणि पात्राणां, दशसहस्राणि घटानां, लक्षकोटयः सुवर्ण-पात्राणि तत्र दृश्यन्ति। तत्र घटाः, कुम्भाः, पात्राणि च, यौवन-गोष्ठी-गोष्ठ्यां गन्धयुक्त-गवां दध्ना, कपित्थ-फल-दध्ना च पूरितानि। सुमधुर-आम्र-रस-पूर्णानि सरांसि, तत्र स्थूल-श्वेत-क्षीर-पूर्णानि, पायस-शर्करायाः पर्वतानि च तत्र। नदी-तीरे तत्र जनाः विविधानि औषध-लेपान्, चूर्णानि, क्वाथानि, स्नान-समग्राणि च पात्रेषु स्थापितानि पश्यन्ति। तत्र श्वेत-दीप्त-दन्तधावन-दण्डानां पर्वतानि, श्वेत-चन्दन-लेपाः च नदी-तीरे स्थापिताः। तत्र विमल-दर्पणाः, वस्त्राणां पर्वतानि, सहस्रशः पादत्राणानि, उपानच्छानानि च। तत्र रञ्जन-पेटिकाः, कूर्चकाः, केश-शोधन-दण्डाः, शस्त्राणि, धनुषः, शोभन-वर्माणि, शय्या-आसनानि च। तत्र सरांसि, यत्र ऊष्ट्राणां, गवां, गजानां, अश्वानां च पेय-पूरितानि, स्नानाय सरांसि सुतीराणि, पद्मिनी-कुमुदिनी-पूरितानि च। तत्र आकाश-सदृश-नील-सरांसि, शुद्ध-जलानि, स्नानाय सुखानि, नीलवैदूर्य-सदृश-शीतल-यव-पर्वतानि च। तत्र यज्ञाय पशवः सर्वे सुसंस्कृताः दृश्यन्ते। जनाः तत्र अद्भुतं अतिथ्यं दृष्ट्वा, भरतस्य प्रति महर्षिणा कृतं, स्वप्न-सदृशं तं चमत्कृत्य पश्यन्ति। तत्र, तैः देवानां नन्दनवने यथा, तुष्टैः तत्र रम्यम् रात्रिः भारद्वाजाश्रमस्थे व्यतीता। ततः, भारद्वाजस्य अनुमतिं लब्ध्वा, नद्यः गन्धर्वाः च यथागतं निर्गताः, रम्याः स्त्रियः सह। एवं, सुर-सुगन्धि-अगारु-चन्दन-लेपिताः मद्य-युक्ताः नराः तत्र स्थिता; विविधाः शोभन-माल्याः जनैः पद्भिः पद्भिः दलिताः, तत्र सर्वत्र वितीर्णाः। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डे प्राचीनस्य पावनस्य वाल्मीकि-मुनिना रचितस्य रामायणस्य एकोननवत्युत्तर-एकनवति-सर्गः समाप्तः। रात्रिं तां व्यतीत्य, भरतः स्वसैन्य-सहितः, यथायोग्यं सत्कारं प्राप्य, भारद्वाजमुनिं समीपं ययौ। तं भरतं समागतं, अञ्जलिं कृत्वा, दृष्ट्वा, अग्निहोत्रं कृतवान् भारद्वाजः मुनिः तं वाक्यं अभाषत्— "कच्चित् सुखेन रात्रिः अत्र मम आश्रमे व्यतीता? कच्चित् सर्वं तव जनसमूहं कुशलम्? दोषरहितः त्वं, कच्चित् अतिथ्यं तव मनः प्रीतिकरं अभवत्?" तदा भरतः, अञ्जलिं कृत्वा, गम्भीरं नम्रः, आश्रमात् निर्गतम् तेजस्विनं मुनिं प्रत्यभाषत्— "भगवन्, अहं समस्त-सैन्य-सहितः, तव अतिथ्येन सर्वथा तुष्टः, सुखेन विश्रान्तः च। श्रान्तिः दुःखं च नष्टं, अन्न-निवास-सम्पन्नः, सेवकाः अपि सर्वे, अपवादं विना, सुखेन स्थिताः। भगवन्, अहं गच्छामि; त्वं, स्नेहपूर्णं दृष्टिं कृत्वा, मम भ्रातरं समीपं यत्र गच्छामि, तत्र मां पश्य। धर्मज्ञ, तं धर्मात्मनः महात्मनः आश्रमं यत्र, तत्र गन्तुं मार्गं कथय, कियत् दूरी च?" भरतस्य भ्रातरं द्रष्टुम् इच्छया पृष्टः, महातेजाः महातपाः भारद्वाजः प्रत्युवाच— "द्वयाढ्यायोजनदूरी निर्जने वने, चित्रकूटः पर्वतः रम्यः, नित्य-वनैः शोभितः। तस्य उत्तर-तटे मंदाकिनी नदी, पुष्पित-वृक्ष-संविता, पुष्प-वनैः शोभिता। तस्य नदी-पार्श्वे चित्रकूटः पर्वतः; तयोः पादे पत्रशाला, तत्र एव ते उभौ निवसतः। सेनापतिः त्वं, गज-हय-रथ-सम्पन्नं सैन्यं दक्षिणेन मार्गे वा, वामेन वा, दक्षिणेन वा, योजय; ततः राघवः दृश्यते।" प्रस्थान-संकेतं श्रुत्वा, राजमहिलाः, यद्यपि रथार्हाः, रथान् त्यक्त्वा, ब्राह्मणं परितः स्थिताः। कम्पन्त्यः, कृशाः, दुःखिता कौसल्या, सुमित्रा च, मुनेः पादौ उभाभ्याम् हस्ताभ्यां गृहीत्वा। कैकेयी, सर्वैः निन्दिता, अव्याप्त-इच्छा-युक्ता, लज्जया तस्य पादौ स्पृष्टवती। परिक्राम्य महर्षिं, सन्निकृष्टा भरतस्य, दुःख-भार-युक्ता स्थिता। ततः, भारद्वाजः, निष्ठां स्थितः, भरतं पप्रच्छ— "रघुनन्दन, तव मातॄणां विस्तरेण माहिती इच्छामि।" ततः धर्मात्मा भरतः, वाक्यकुशलः, अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच— "भगवन्, एषा दुःखिता, शोक-परित्यक्ता, कृशा, या तव दृष्टा, सा पितुः मुख्य-राज्ञी, देवतासदृशी। एषा कौसल्या, या रामं जनयति, नर-शार्दूलं, सिंह-गमनं—यथा अदिति विष्णुं। तस्या वाम-बाहु-आलम्बिता, या दुःखिता, वनस्थे पुष्पहीन-करणिकार-शाखा-सदृशी। एषा राणी, द्वौ पुत्रौ यस्याः, देव-सदृशौ, लक्ष्मणः शत्रुघ्नः च, वीरौ सत्यपराक्रमौ।