तत्र पुरुषाः विस्मयमुपेत्य दृष्टवन्तः सहस्राणि लौहपात्राणां पुष्पपताकाभिः भूषितानि, शुद्धश्वेतशालिसम्पुटैः समलङ्कृतानि। वनसीमायाम् अपि, क्षीरशालि-दुग्धपूर्णानि कूपानि, कामधेनवः, मधुप्रवणवृक्षाः च प्रादुर्भूताः। मार्गे मार्गे मद्यपूर्णानि सरांसि, सुपक्वमांससंचयाः, शीतोष्णानि मयूरश्च वनपक्षिणां भक्ष्याणि च दृष्टानि। सहस्राणि पात्राणां, दशसहस्राणि घटानां, कोट्यः सुवर्णपात्राणां तत्र दृश्यन्ते स्म। तत्र गोदुग्धजनितं सुगन्धितं दधि, कपित्थफलदधि, घटेषु कुम्भेषु च पूर्णं समुपस्थितम्। मधुराम्ररसपूर्णानि सरांसि, श्वेतदुग्धपूर्णानि अन्यानि, शालिपायसशर्करासंचयैः अन्यानि च तत्र आसीत्। नदीतीरेषु पुरुषाः विविधौषधचूर्णानि, लेपनानि, कषायानि, स्नानद्रव्याणि च पात्रेषु स्थापितानि अपश्यन्। तत्र श्वेतज्योतिष्मती दन्तधावनदण्डाः, श्वेतचन्दनलेपनानि च नदीतीरेषु विन्यस्तानि। तत्र निर्मलदर्पणाः, वस्त्रसंचयाः, सहस्रशः पादत्राणानि, उपानदः च आसीत्। तत्र सौन्दर्यपेटिकाः, कङ्कणाः, कूर्चाः, आयुधानि, धनुषः, भूषितकवचानि, शय्यासनानि च तत्र आसीत्। तत्र उष्ट्र, गो, गज, अश्वानां पेयपूर्णानि सरांसि, स्नानाय सुशोभितानि सरांसि, पद्मोत्पलसमृद्धानि, शोभनतीराणि च आसीत्। आकाशवर्णानि सरांसि, निर्मलजलानि, स्नानाय रम्याणि, नीलवैदूर्यवर्णानि मृदुयवसंचयाः तत्र दृष्टाः। तत्र सर्वाणि यज्ञार्थे पशवः समुपस्थितानि। जनाः, तत्र महर्षिणा भरताय अद्भुतं अतिथिसत्कारं दृष्ट्वा, स्वप्नमिव अद्भुतं मन्यन्ते स्म। तैः देवानां नन्दने इव प्रमोदितैः, सा शोभना रात्रिः भरद्वाजाश्रममण्डले गता। ततः नदीः, गन्धर्वाः, सुन्दरी स्त्रियः च, भरद्वाजस्य अनुमतिं प्राप्य, यथागतं निर्गता। तथैव दिव्यकर्पूरचन्दनलेपनैः मत्ताः पुरुषाः तत्र स्थिताः; विविधाः शोभनमाल्याः जनैः पद्भिः विकीर्णाः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य प्राचीनस्य पावनस्य वाल्मीकिना कृतस्य रामायणस्य एकनवत्युत्तरशीत्यधिकसर्गः समाप्तः। ततः रात्रिमतीतायां, भरतः स्वसैन्यसहितः, यथायोग्यं सत्कृतः, यथेष्टं भरद्वाजमुपसंगम्य उपागच्छत्। तमागतं भरतं, पुरुषव्याघ्रं, अञ्जलिपुटेन, भरद्वाजः यज्ञकृत्यं सम्पन्नः, साक्षात् अभ्यभाषत्। "कच्चित् अस्मिन् मम आश्रमे सुखेन रात्रिं व्यतीतवान्? कच्चित् सर्वे तव जनाः कुशलिनः? दोषरहित, कच्चित् सत्कारः तव मनः प्रीणयति, वद।" भरतः, विनीतः, अञ्जलिपुटेन, आश्रमात् निष्क्रान्तं तेजस्विनं ऋषिं नमस्कृत्य उवाच। "भगवन्, अहं सर्वसैन्यसहितः, सर्वोपचारैः पूर्णः, सुखेन विश्रान्तः।" "क्लेशरहितः, अन्नवासप्रदानात् संतुष्टः, अपि च, सेवकाः अपि सर्वे सुखेन निवासिताः।" "भगवन्, अहं इदानीं प्रस्थानं करोमि; तव स्नेहपूर्णं दृष्टिं मयि विन्यस्य, भ्रातृसमीपं गन्तुं अनुमन्यस्व।" "धर्मज्ञ, यः पन्थाः तं धर्मात्मनः महात्मनः आश्रमं प्रति नयति, तथा दूरीकं कथय।" भरतः, भ्रातृदर्शनलोलुपः, एवं पृष्टः, महातेजस्वी भरद्वाजः प्रत्युवाच। "द्वयाढयोजनदूरीकं निर्जनवनं तिष्ठति चित्रकूटः पर्वतः, रम्यैः वनैः अनवरतैः शोभितः।" "तस्य उत्तरतीरे मंदाकिनी नदी, पुष्पवृक्षच्छायायुक्ता, पुष्पवनैः शोभिता।" "तस्य नदीतीरं चित्रकूटपर्वतः च, तयोः पादे पत्रशाला स्थितः, तत्र एव तौ निवसतः।" "हे सेनापतिन्, दक्षिणमार्गेण वा, वामेन वा, दक्षिणेन वा, गजाश्वरथसमृद्धं सैन्यं नय; तदा राघवः दृष्टव्यः।" प्रस्थानसंज्ञायां, राजमहिलाः यद्यपि रथार्हाः, रथान् त्यक्त्वा ब्राह्मणं परिचक्रुः। कम्पमानाः, कृशाः, दुःखार्ताः कौसल्या, सुमित्रा च, ऋषेः पादौ द्वाभ्यां हस्ताभ्यां गृहीत्वा। कैकेयी, यद्यपि सर्वैरवमानिता, अप्राप्तकामेच्छा, लज्जया ऋषेः पादौ गृहीत्वा स्थितवती। ताः परिक्राम्य महर्षिं, भरतसमीपे दुःखार्ता स्थितवती। ततः भरद्वाजः, नियमपरायणः, भरतं पप्रच्छ—"हे रघुनन्दन, तव मातॄणां विस्तारतः कथां ज्ञातुमिच्छामि।" एवं पृष्टः, धर्मज्ञः भरतः, वाक्यकुशलः, अञ्जलिपुटेन प्रत्युवाच। "भगवन्, याः दुःखार्ता, शोकसन्तप्ता, कृशा च इयं दृष्टा, सा पितुः मुख्यपत्नी, देवीव।" "एषा कौसल्या, या रामस्य जननी, पुरुषव्याघ्रस्य, सिंहगमनस्य—यथा अदितिः सर्वस्य धारकस्य जननी।" "तस्याः वामभुजं आलम्ब्य, शोकार्ता, वनस्थे कर्णिकारशाखेव पुष्परहितः, एषा स्थिता।" एवं तेषां भरद्वाजाश्रमे भरतसैन्यस्य, राजमहिलानां च, महर्षिणा कृतं अद्भुतं सत्कारं, तेषां सुखनिवासं, तथा भरतस्य कौसल्या-सुमित्रा-कैकेयीमातॄणां परिचयः, चित्रकूटगमनमार्गप्रश्नः, भरद्वाजस्य उत्तरं, सर्वं सप्रेमं, श्रद्धया, रम्यं च आसीत्।