ते तत्र दिव्यं भोजनं, अमृतसदृशं, उपभुज्य पुनः तेषां मनांसि तैः दिव्यैः व्यञ्जनैः पुनः भोजनाय प्रवृत्तानि। तत्र उपस्थिताः परिचारकाः, स्त्रियः, तथा सहस्रशः सैन्यस्थाः, सर्वे उत्तमवस्त्रधारिणः, अत्यन्तं गर्विताः अभवन्। तत्र गजाः, उष्ट्राः, गवः, अश्वाः, वन्यपशवः, पक्षिणः च सर्वे यथायोग्यं सम्यक् उपपन्नाः आसन्; कश्चन अपूर्वं नासीत्। न तत्र कश्चित् मलिनश्वेतवस्त्रधारी, न कश्चित् क्षुधातुरः, न च मलिनः, न च धूलिना विकीर्णकेशः दृष्टः। तत्र अजमांसस्य तथा वराहमांसस्य उत्तमांशाः, फलेषु निष्पादिताः सुगन्धिताः सूपाः च आसन्। तत्र सहस्रशः लौहपात्राणि पुष्पपताकाभिः भूषितानि, शुद्धश्वेतशालिप्रस्थैः युक्तानि, पुरुषैः विस्मयेन दृष्टानि। वनसीमायाम् तत्र क्षीरशालिभिः पूर्णाः कूपाः, कामधेनवः, मधुस्रवद्वृक्षाः च प्रकटिताः। तत्र मद्यपूर्णाः सरांसि, सम्यक् पक्तमांसपर्वतैः परिवृतानि, मार्गे शीतलमयूरमांसानि वनपक्षिमांसानि च आसन्। तत्र सहस्राणि पात्राणि, दशसहस्राणि घटानां, शतकोट्यः सुवर्णपात्राणि च दृष्टानि। तत्र गन्धयुक्तयौवान् गवां दध्नः, कपित्थफलदध्नः च, सम्यक् पक्तं पात्रेषु पूर्णम्। तत्र मधुराम्ररसपूर्णानि सरांसि, अन्यत्र घनश्वेतक्षीरस्य सरांसि, अन्यत्र शालिपायसशर्करायाः पर्वतानि च आसन्। तत्र पुरुषैः नदीतीरेषु विविधौषधिपिष्टाः, चूर्णानि, क्वाथाः, स्नानद्रव्याणि च पात्रेषु स्थापितानि दृष्टानि। तत्र शुभ्रदीप्तदन्तकाष्ठपर्वतानि, शुभ्रचन्दनपिष्टानि च नदीतीरे स्थापितानि। तत्र निर्मलदर्पणानि, वस्त्रपर्वतानि, सहस्रशः पादत्राणानि, उपानच्छत्राणि च आसन्। तत्र सुन्दरपेटिकाः, कङ्कणाः, केशकर्षणानि, शस्त्राणि, धनुषाणि, भूषितकवचानि, शय्यासनानि च आसन्। तत्र गजाश्वगवोष्ट्राणां पेयपूर्णानि सरांसि, स्नानाय उत्तमतीरयुक्तानि, पद्मिनीपुर्णानि सरांसि च आसन्। तत्र आकाशवर्णानि, निर्मलजलयुक्तानि, स्नानाय सुखानि सरांसि, नीलवैदूर्यवर्णमृदुलयवपर्वतानि च आसन्। तत्र सर्वे यज्ञाय पशवः सज्जीकृताः दृष्टाः। तत्र जनाः महर्षेः भरताय अद्भुतं अतिथिसत्कारं स्वप्नसदृशं मन्यन्ते स्म। तत्र ते देवाः नन्दनवनस्थदेववत् प्रमोदिताः, तत्र रम्यं रात्रिं भारद्वाजाश्रमे व्यतीतवन्तः। ततः नद्यः गन्धर्वाः च यथागतं भारद्वाजस्य अनुमत्याः सह सर्वाभिः सुन्दरीभिः निर्गताः। तथा दिव्यकर्पूरचन्दनानुलेपिताः मदोन्मत्ताः पुरुषाः स्थिताः, विविधाः शोभनमाल्याः जनैः पद्भिः विकीर्णाः। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डे वाल्मीकिमुनिना कृतस्य आदिपवित्रस्य रामायणस्य एकनवत्युत्तरैकनवति सर्गः समाप्तः। रात्रिं तां व्यतीत्य, भरतः सह स्वसैन्येन, यथायोग्यं सत्कृतः, भारद्वाजं यथेष्टं उपससार। तं भरतं, पुरुषसिंहम्, अञ्जलिं कृत्वा आगतम् दृष्ट्वा, यज्ञकृतं भारद्वाजं मुनिं सः अभ्यभाषत्। "कच्चित् रात्रिं सुखेन मम आश्रमे व्यतीतवान्? कच्चित् सर्वं तव समुदायं कुशलम्? कच्चित् अतिथिसत्कारः तव मनः प्रीतिं उपनयति?" इति। भरतः तं परमतेजस्विनं मुनिं, आश्रमात् निर्गतम्, अञ्जलिं कृत्वा नम्रं अभाषत्। "भगवन्, अहम्, सह सर्वसैन्यपरिचारकैः, तव अतिथिसत्कारेण सर्वथा तृप्ताः, सम्यक् विश्रान्ताः।" "क्लेशश्रमविमुक्ताः, अन्नपानवस्रयैः यथायोग्यं उपपन्नाः, अपि च सर्वे दासाः अपि सम्यक् सुखिनः।" "महर्षे, अधुना अहं गन्तुम् इच्छामि; त्वं मम प्रति अनुकूलदृष्ट्या पश्य, यदा अहं भ्रातरं प्रति गच्छामि।" "धर्मज्ञ, तं धर्मात्मानं महात्मानं तस्य आश्रमं प्रति मार्गः कः, तथा कियत् दूरे?" इति। भरतेन भ्रातरं द्रष्टुम् उत्सुकः पृष्टः, महातेजस्वी महातपाः भारद्वाजः प्रत्युवाच। "द्वयोर्धन्याः अर्धयोजनस्य दूरे निर्जने वने चित्रकूटः पर्वतः, सततवनसंपन्नः रम्यः स्थितः।" "तस्य उत्तरतटे मंदाकिनी नदी, पुष्पितवृक्षच्छायायुक्ता, पुष्पमालिका रम्या च प्रवहति।" "तया नदीया पार्श्वे चित्रकूटः पर्वतः स्थितः; तयोः पादयोः, तत्र पत्रशाला, यत्र तौ निश्चितं वसतः।" "हे सेनापते, तव सैन्यं गजाश्वरथसम्पन्नं दक्षिणमार्गे, वा वाममार्गे, वा दक्षिणमार्गे च प्रेषय; ततः राघवः दृष्टः भविष्यति।" गमनसंकेतं श्रुत्वा, राजमहिलाः, यद्यपि रथार्हाः, रथान् त्यक्त्वा ब्राह्मणं परिवव्रुः। कम्पमानाः, कृशाः, दुःखिताः कौसल्या सह सुमित्रया, मुनेः पादौ उभाभ्याम् गृहीत्वा। कैकेयी, सर्वैः निन्दिता, अप्राप्तकामना, लज्जया मुनेः पादौ गृहीत्वा। तं पूज्यं महर्षिं प्रदक्षिणीकृत्य, सा भरतस्य समीपं स्थितवती, दुःखेन आकुलहृदया।