तदा, पदातयः, रथारूढाः, गजाश्वारूढाः च, परिचारकाः च, एतादृशं सौभाग्यं लब्ध्वा, हर्षनिनादं उच्चैर् उदैरयन्। सहस्रशः पुरुषाः तत्र, हर्षपूर्णाः, "एष स्वर्गः!" इति घोषयन्तः, भरतं अन्वगच्छन्। सैनिकाः नृत्यन्तः, हास्यन्तः, गीतं गायन्तः, माल्यैः भूषिताः, सहस्रशः सर्वदिशं धावन्तः। तत्र, ते अमृतसदृशं भोजनं उपभुक्त्वा, दिव्यान् भोज्यवस्तून् दृष्ट्वा, पुनः मनांसि भोजनाय प्रवर्तयन्। परिचारकाः, स्त्रियः, सहस्रशः सेनायां स्थिताः, उत्तमवस्त्रैः सुसज्जिताः, अत्युत्सिक्ताः अभवन्। तत्र, गजाः, उष्ट्राः, गोः, अश्वाः, वन्यपशवः, पक्षिणः च, सर्वे सम्यक् उपपन्नाः; कश्चित् किञ्चिद् अलभन् न। तत्र न कश्चित् मलिनश्वेतवस्त्रधारी दृष्टः, न कश्चित् क्षुधितः, न च कश्चित् मलिनः, न च कश्चित् धूलिना विकीर्णकेशः। तत्र अजमांसं, महिषमांसं च, श्रेष्ठांशैः निर्मितं, फलरसैः स्वादु सूपं च, सुरभिम् आसन्। तत्र सहस्रशः लौहपात्राणि, पुष्पध्वजैः अलङ्कृतानि, शुद्धश्वेतशालि-स्तूपैः पूर्णानि, पुरुषैः विस्मितैः दृष्टानि। वनसीमायां तत्र दध्यम्-शालिस्निग्धजलपूर्णानि कूपाः, कामधेनवः, मधुप्रवाहितरूक्षाः च दृष्टाः। तत्र मद्यपूर्णानि सरांसि, सम्यक् पक्वमांस-स्तूपैः परिवृतानि, मार्गे शिखिमांसं, वनपक्षिमांसं च, तप्तानि आसन्। तत्र सहस्रशः कटः, दशसहस्रशः घटाः, शतकोटयः सुवर्णपात्राणि च, दृष्टानि। तत्र बालगायाः सुरभितदधि, कपित्थफलदधि च, सम्यक् पक्वं पात्रेषु, घटेषु, कटेषु च, पूर्णम्। तत्र मधुर आम्ररसपूर्णानि सरांसि, घनश्वेतदुग्धपूर्णानि अन्यानि, शालिपायससाकरेण च अन्यानि आसन्। तत्र नदीतीरेषु पुरुषैः विविधानि औषधचूर्णानि, लेपनानि, क्वाथानि, स्नानद्रव्याणि च, पात्रेषु स्थापितानि दृष्टानि। तत्र श्वेतदीप्तदन्तधावनदण्डानि, श्वेतचन्दनलेपनानि च, नदीतीरे स्थापितानि आसन्। तत्र निर्मलदर्पणानि, वस्त्रस्तूपाः, सहस्रशः पादत्राणयुग्मानि च, दृष्टानि। तत्र सुन्दरमणिबद्धकस्मेटिकपेटिकाः, कङ्कणाः, कङ्कणिका, शस्त्राणि, धनुषः, सुमणिमयकवचानि, शय्याः, आसनानि च, आसन्। तत्र ऊष्ट्राणां, गोः, गजाश्वाणां पेयपूर्णानि सरांसि, स्नानार्थं सुशोभितबंकानि, पद्मोत्पलैः पूर्णानि, दृष्टानि। तत्र आकाशवर्णानि सरांसि, निर्मलजलानि, स्नानाय रम्याणि, नीलवैदूर्यसदृशं मृदुयवस्तूपं च, आसन्। तत्र सर्वे यज्ञार्थं पशवः सज्जिताः दृष्टाः। जनाः, भरताय महर्षिणा यत् अद्भुतं आतिथ्यं प्रदत्तम्, तद् स्वप्नवत् विस्मयन्तः दृष्टवन्तः। तथा, तत्र रम्यम् रात्रिं, देवाः नन्दने यथा, भरद्वाजाश्रमस्थे, जनाः आनन्दमयाः अवसन्। ततः, नदीः, गन्धर्वाः, तथा सर्वाः सुन्दरीः स्त्रियः, भरद्वाजेन अनुमत्य, यथागतं यथागतम् निर्जग्मुः। तथा, दिव्यकर्पूरचन्दनलेपनैः अभ्यक्ताः मदोन्मत्ताः पुरुषाः तत्र स्थिताः; विविधानि सुरमाल्यानि जनैः पदैः कुशितानि, विकीर्णानि आसन्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डे प्राचीनस्य पावनस्य वाल्मीकि-मुनिना कृतस्य रामायणस्य एकनवतितमः सर्गः समाप्तः। रात्रिं तां यथावत् उपवेश्य, भरतः स्वसैन्यसहितः, यथार्हं सत्कृतः, भरद्वाजमुनिं यथेष्टं उपससार। भरतं समाहितपाणिं आगतम् दृष्ट्वा, यज्ञकृत्यं सम्पन्नं भरद्वाजं मुनिं, सः प्राह। "कच्चित् मम आश्रमे रात्रिः सुखेन व्यतीता? सर्वं तव समुदायः कुशलम्? अर्हन्, यथातिथ्यं लभितम् इति वद।" भरतः, नम्रः, समाहितपाणिः, आश्रमात् निर्गतं दीप्तिमन्तं मुनिं, नमस्कृत्य प्राह। "भगवन्, अहम्, सर्वसैन्यसहितः, परिचारकसहितः च, तव आतिथ्येन सर्वथा सन्तुष्टः, सुखेन विश्रान्तः।" "श्रमव्यूढः, दुःखव्यूढः, खाद्यपानसंपन्नः, सर्वे परिचारकाः अपि, सर्वथा सुखं प्राप्ताः।" "भगवन्, अहम् इदानीं प्रस्थानं करिष्यामि। त्वं मम गच्छतः सौम्यदृष्ट्या पश्य।" "धर्मवित्, तस्य धर्मात्मनः महात्मनः आश्रमं प्रति यः मार्गः, कथं च, कियत् दूरम्?" इति भरतः तं पृच्छन्, भ्रातृदर्शनकाङ्क्षी, महातपाः भरद्वाजः, महाबलः, प्रत्युवाच। "द्वयोर्धन्याः अर्धयोजनानि निर्जने वने, चित्तरकूटः पर्वतः रम्यः, अखण्डवनैः शोभितः।" "तस्य उत्तरतटे मंदाकिनी नदी, पुष्पितवृक्षच्छायायुक्ता, पुष्पवनैः शोभिता।" "तस्य नदीस्य पार्श्वे च, चित्तरकूटस्य पार्श्वे च, तयोः पादे, तत्र तयोः पर्णकुटीरः, यत्र निश्चितं तौ वसतः।" "हे सेनापतिः, गजाश्वरथयुक्तं सैन्यम् दक्षिणेन मार्गे वा, वामेन वा, दक्षिणेन वा, नय; ततः राघवः दृष्टः भविष्यति।" प्रस्थानघोषं श्रुत्वा, राजमहिलाः, यद्यपि रथार्हाः, रथं त्यक्त्वा, ब्राह्मणं परिवव्रुः।