ते वदन्ति—"न वयं पुनरयोध्यां गच्छामः, नापि दण्डकारण्यं यास्यामः; भरतः सुखी भवतु, रामोऽपि सन्तुष्टोऽस्तु।" इति। एवं पादातयः, रथिनः, गजाश्वारूढाः, परिचारकाः च, सुदैवमवाप्य, उच्चैः स्वरेणेदं घोषयामासुः। सहस्रशः पुरुषाः तत्र, हर्षवशादुत्सुकाः, "एष स्वर्गः!" इति घोषयन्तः भरतमन्वयुः। सेनायाः सैनिकाः नृत्यन्ति स्म, हसन्ति स्म, गायन्ति च; मालाभिः भूषिताः, सहस्रशः सर्वदिक् विचेरुः। ततः, तदन्नं पित्वा, यदिवामृतकल्पं बभूव, तानि दिव्यान्नानि दृष्ट्वा, पुनः पुनर्भोजनाय मनः प्रववृते। परिचारकाः, स्त्रियः, सहस्रशः सेनायां स्थिताः, उत्तमवस्त्रधारिणः, परमदर्पेण पूर्णाः अभवन्। तत्र गजाः, उष्ट्राः, वृषभाः, अश्वाः, मृगाः, विहंगमाश्च सर्वे सम्यक् पूजिताः; कस्यचित्किमपि नासीत् अलभ्यम्। न तत्र कश्चित् मलिनश्वेतवस्त्रधारी दृष्टः, न च क्षुधितः, न मलिनः, न धूलिना केशैः विकीर्णः। तत्र अजमांसं, वराहमांसं च, उत्तमांशैः सहितम्, फलेनासवं रसम्, सुरभिं स्वादु च, सूपमपि आसन्। तत्र सहस्रशः लौहपात्राणि, पूर्णानि पुष्पध्वजैः शोभितानि, शुद्धश्वेतशाल्यन्नचयैः सहितानि, पुरुषैः विस्मयेन दृष्टानि। वनसीम्नि क्रीडन्त्यः कूपाः, क्षीरशाल्यन्नपूर्णाः, कामधुग्गावः, मधुश्च्युततरवः अपि दृष्टाः। तत्र मधुपूर्णानि सरांसि, सम्यग् पक्तमांसचयैः परिवेष्टितानि, मार्गे मार्गे शिखिहंसमांसस्योष्णपात्राणि च आसन्। तत्र सहस्रशः कुम्भाः, दशसहस्राणि घटाः, कोटिशः सुवर्णपात्राणि च दृश्यन्ते स्म। सुगन्धिकामातृकृतदधिपूर्णानि पात्राणि, कपित्थफलदधिपात्राणि च आसन्। आम्ररसपूर्णानि सरांसि, अन्यानि घनश्वेतक्षीरपूर्णानि, अपरेषां क्षीरपायसशर्कराचयैः सहितानि च आसन्। नद्याः तीरेषु पुरुषाः नानाविधौषधलेपान्, चूर्णानि, क्वाथांश्च, नानाविधान् स्नानद्रव्याणि च पात्रेषु निवेशितानि दृष्टवन्तः। तत्र शुक्लवर्णाः दन्तकाष्ठचयाः, श्वेतचन्दनलेपाश्च, नदीतीरे विन्यस्ताः आसन्। तत्र निर्मलदर्पणाः, वस्त्रचयाः, सहस्रशः पादत्राणानि, उपानहः च आसन्। तत्र सुन्दराणि सुगन्धिकपेटिकाः, कङ्कतानि, केशकर्षणदण्डाः, शस्त्राणि, धनुषां च, भूषितकवचानि, शय्यासनानि च आसन्। तत्र उष्ट्रवृषभगजाश्वानां पानार्थं जलपूर्णानि सरांसि, सुशीतलजलानि स्नानार्थं सरांसि, पुण्डरीककुमुदयुतानि, सुशोभनतीराणि च आसन्। आकाशवर्णानि, निर्मलजलानि, स्नानाय रम्याणि, नीलवैडूर्यवर्णैः मृदुलयवैः चयैः सहितानि सरांसि तत्र दृष्टानि। तत्र यज्ञार्थं सर्वे पशवः सज्जीकृताः दृष्टाः। जनाः विस्मयेन तं भरद्वाजमहर्षेण भरताय प्रदत्तं अद्भुतं सत्कारं स्वप्नकल्पमिव अपश्यन्। एवं ते देवानां नन्दनवनस्थानेव प्रमोद्यमानाः, सा शोभना रात्रिः भरद्वाजाश्रमे व्यतियत्। ततः, नदीगन्धर्वाः, भरद्वाजस्य अनुमतिं लब्ध्वा, यथागतं निर्गच्छन्, सर्वाः सुन्दरीः स्त्रियः च सह। तथैव, दिव्यागुरुचन्दनलेपनाः मदोन्मत्ताः नराः तत्र स्थिताः; नानाविधाः शोभनमालाः च जनैः पदाक्रान्ताः क्षिप्ताः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे एकनवतितमः सर्गः समाप्तः। तस्याः रात्रेः व्यतीतायाम्, भरतः स्वजनसमेतः, सम्यक् सत्कृतः सन्, यथेष्टं भरद्वाजमृषिं उपससार। तमागतं भरतं, पुरुषर्षभं, अञ्जलिपुटमुपस्थितम्, अग्निहोत्रं कृत्वा स्थितः भरद्वाजः मुनिः इदं वचनम् अब्रवीत्— "कच्चिदत्र ममाश्रमे सुखं नक्तं व्यतीयः? कच्चित् ते सर्वः समुदायः कुशलम्? कच्चित् सत्कारः तव रोचते, निष्पाप?" तत् श्रुत्वा, भरतः, सुमहत् प्रणिपत्य, अञ्जलिं कृत्वा, दिव्यतेजसं मुनिं बहिर्निष्क्रान्तं प्रत्युवाच— "भगवन्, अहं समग्रसेनया सह, परिचारकैः सह च, सम्यक् विश्रान्तः, सर्वथा तव सत्कारेण तृप्तः च। क्लेशविवर्जिताः, विश्रान्ताः, अन्नवासप्रदानेन सन्तुष्टाः, अपि च अस्माकं सेवकाः अपि, सर्वे, निरवशेषं, परमसुखेन निवासिताः।" "भगवन्, अहं गन्तुमिच्छामि; त्वं मयि स्नेहदृष्ट्या पश्य, यदा भ्रातरं प्रति गच्छामि। धर्मज्ञ, तं धर्मात्मानं महात्मानं रामस्य आश्रमं यः पन्थाः, स च कियत् दूरे, तत् ब्रूहि।" एवं भरतेन पृष्टः, भ्रातरं द्रष्टुम् उत्सुकः, महातेजाः महर्षिः भरद्वाजः प्रत्युवाच— "द्वयोर्धा योजनद्वयं निर्जनवनमध्यस्थं चित्रकूटो गिरिः अस्ति, रम्यैः अविच्छिन्नैः काननैः युक्तः। तस्य उत्तरतटे मंदाकिनी नदी प्रवहति, पुष्पिततरुभिः छायायुक्ता, पुष्पवनैः शोभिता च। तस्यां नदीं तीर्त्वा चित्रकूटः पर्वतः स्थितः; तयोः पादे, प्रिय, तेषां पर्णशाला अस्ति, यत्र तौ निश्चितं वसतः।" "हे महाबाहो सेनापते, त्वं गजान्, अश्वान्, रथांश्च युक्तां सेनां दक्षिणेन मार्गेण, वा वामेन, वा दक्षिणेन पन्था, यथायोग्यं प्रेषय; ततः त्वं राघवम् द्रक्ष्यसि।