सर्वे सैनिकाः, सर्वकामान् सन्तुष्टा अप्सरसाम् गणैः सह, रक्तचन्दनलेपनाः, उच्चैः स्वरैः आहर्षम् प्रकटयन्तः अभवन्। तेषां मध्ये केचन उद्गत्वा अकथयन्—"न वयम् अयोध्यां प्रतिनिवर्तिष्यामः, न च दण्डकारण्यं गमिष्यामः; भरतः सुखी भवतु, रामः अपि आनन्दितः भवतु।" इत्थं पदातयः, रथारूढाः, गजाश्वारूढाः, परिचारकाः च, अद्भुतं सौभाग्यं प्राप्त्वा, एषां घोषं कृतवन्तः। तत्र सहस्रशः पुरुषाः हर्षेण पूर्णाः, भरतम् अनुगच्छन्तः, "एष स्वर्गः!" इति प्रहर्षेण घोषयन्ति स्म। सैनिकाः नृत्यन्तः, हासन्तः, गीतं गायन्तः, माल्यैः भूषिताः, सर्वदिशं सहस्रशः धावन्ति स्म। तदनन्तरं, तैः अमृतोपमं भोजनं उपभुक्तम्, दिव्यं भोजनं दृष्ट्वा, पुनः भोजनाय मनः प्रवृत्तम्। परिचारकाः, महिलाः, सहस्रशः सैन्ये स्थिताः, दिव्यवस्त्रधारिणः, परमदर्पेण पूर्णाः अभवन्। तत्र गजाः, उष्ट्राः, गोः, अश्वाः, वन्यजीवाः, पक्षिणः च, सर्वे सम्यक् उपपन्नाः; कस्यचित् किमपि न्यूनं नासीत्। तत्र न कश्चित् मलिनश्वेतवस्त्रधारी दृश्यते, न कश्चित् क्षुधितः, नापि मलिनः, नापि धूलिना विकीर्णकेशः। तत्र अजमांसं, वराहमांसं, श्रेष्ठं भागं, फलक्वथितं सुगन्धि स्वादु च, विविधानि अन्नानि आसन्। तत्र सहस्रशः लौहपात्राणि, पुष्पध्वजैः भूषितानि, शुद्धश्वेतशालिपूर्णानि, पुरुषैः विस्मयेन दृष्टानि। वनान्ते तत्र क्षीरशालिपूर्णानि कूपाः, क्षीरपूर्णानि, कामधेनवः, मधुस्रवणवृक्षाः च प्रकटिताः। तत्र मद्यपूर्णाः सरांसि, पक्कमांसपर्वतैः परिवृतानि, मार्गे मयूरमांसं, वनपक्षिमांसं च उष्णं भोजनम्। तत्र सहस्रशः कटः, दशसहस्रपात्राणि, कोट्यः सुवर्णपात्राणि च दृश्यन्ति स्म। तत्र गोदुग्धजन्मनः सुगन्धिनः दध्नः, कपित्थफलदध्नः, पात्रेषु पूर्णं, घटाः, थालिकाः च आसन्। तत्र आम्ररसपूर्णाः सरांसि, अन्यत्र घनक्षीरपूर्णानि, अन्यत्र शालिपायसशर्करापूर्णानि च आसन्। तत्र नदीतीरेषु पुरुषैः विविधौषधचूर्णानि, लेपनानि, क्वाथानि, स्नानद्रव्याणि पात्रेषु स्थापितानि दृष्टानि। तत्र श्वेतदीप्तदन्तध्वजाः, श्वेतचन्दनलेपनानि च नदीतीरे स्थापितानि आसन्। तत्र निर्मलदर्पणाः, वस्त्रपर्वताः, सहस्रशः पादत्राणयुग्मानि च आसन्। तत्र सुन्दररञ्जनपेटिकाः, कङ्कणाः, कूर्चाः, आयुधानि, धनुषः, भूषितकवचानि, शय्यानि, आसनानि च आसन्। तत्र ऊष्ट्रगोमगजाश्वानां पेयपूर्णाः सरांसि, स्नानार्थं सुशोभनतीरयुक्तानि, पद्मोत्पलपूर्णानि च आसन्। तत्र आकाशवर्णानि सरांसि, निर्मलजलयुक्तानि, स्नानाय रम्याणि, नीलवैडूर्यवर्णानि मृदुयवपर्वताः च आसन्। तत्र यज्ञार्थं सर्वे पशवः सज्जीकृताः दृश्यन्ति स्म। तत्र जनाः भरताय महर्षिणा प्रदत्तं अद्भुतं अतिथिसत्कारम् स्वप्नवत् विस्मयेन अपश्यन्। एवं ते सुराः नन्दने इव प्रमोदिताः, सा रम्या रात्रिः भारद्वाजाश्रमस्य मध्ये व्यतीयात्। ततः नद्यः, गन्धर्वाः, भारद्वाजस्य अनुज्ञया, यथा आगच्छन् तथा निर्गच्छन्, सर्वाः रम्याः महिलाः सह। तथैव, मदोन्मत्ता पुरुषाः दिव्यागुरुचन्दनलेपनाः तत्र स्थिताः; विविधानि दिव्यानी माल्यानी जनैः पदैः दलितानि, विन्यस्तानि च आसन्। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डे वाल्मीकिना प्रणीते आदिकाव्ये एकनवतितमः सर्गः समाप्तः। तस्मिन् रात्रे व्यतीते, भरतः स्वसैन्यपरिचारकैः सहितः, यथायोग्यं सत्कृतः, भारद्वाजमुनिं समीपं यथेष्टं उपगच्छत्। तम् आगच्छन्तं, अञ्जलिं कृत्वा स्थितं, दृष्ट्वा, यज्ञकृत् भारद्वाजः भरतं, पुरुषसिंहम्, सम्बोधितवान्—"सुखेन रात्रिं मम आश्रमे व्यतीतवान् वा? सर्वे तव जनाः कुशलिनः वा? दोषरहित, सत्कारः तव तुष्टिम् दत्तवान् वा?" भरतः, अञ्जलिं कृत्वा, भारद्वाजस्य परमतेजसः आश्रमात् निर्गतस्य, साष्टाङ्गं प्रणम्य, उक्तवान्—"भगवन्, अहम्, समस्तसैन्यपरिचारकैः सहितः, तव अतिथिसत्कारात् सर्वथा सन्तुष्टः, सुखेन विश्रान्तः च। श्रान्तिपीडाभिः विमुक्ताः, भोजनवासेन सम्यक् संपन्नाः, अपि च परिचारकाः अपि, सर्वे एव, परमसुखेन वर्तन्ते।" "भगवन्, अहम् इदानीं निर्गच्छामि; त्वं अनुकूलदृष्ट्या मां पश्य, यदा अहम् भ्रातरम् अभिगमिष्यामि। धर्मज्ञ, तं धर्मिष्ठं महात्मानम् आश्रमं गन्तुं मार्गः कः? दूरी च कियत्?" इति भरतः भ्रातरं द्रष्टुम् उत्सुकः, भारद्वाजं महातपसं पप्रच्छ। तदा भारद्वाजः महातेजाः भरतम् प्रत्युवाच—"अरण्ये निर्जने द्वयोः योजनानां अर्धं योजने च, चित्रकूटः पर्वतः अस्ति, रम्यैः नित्यवनैः युक्तः। तस्य उत्तरभागे मंदाकिनी नदी प्रवहति, पुष्पितवृक्षच्छायायुक्ता, पुष्पवनैः शोभिता। तस्य नदीस्य पार्श्वे चित्रकूटः पर्वतः स्थितः; तयोः पादे, तत्र एव तयोः पर्णशाला अस्ति, यत्र तौ निश्चितम् वसतः।