ततः सरलः, तालः, तिलकः, नक्तमालः च वृक्षाः प्रमुदिताः तत्र समागम्य, कुटिलाः शुष्काः च रूपं गृहीत्वा उपस्थिताः। शिंशुपाः, आमलक्यः, जम्बवः अन्ये च वनवृक्षाः, मालती, मल्लिका, जाति अन्ये च लताः तत्र विद्यमानाः। तत्र देवाः, अमृतपायिनः, सुन्दरस्त्रीरूपं धारयन्तः, भारद्वाजाश्रममध्ये समागताः, इदं वचनं उक्तवन्तः—"ये इच्छन्ति, तेषां पानं खाद्यं च शुद्धमांसं यथेष्टं अस्तु।" सुवर्णनदीतीरे सप्त वा अष्ट स्त्रियः एकैकं पुरुषं स्नापयन्त्यः, तैलं लिप्यन्त्यः च आसन्। ताः रम्यनेत्राः स्त्रियः अन्योन्यं मर्दयन्त्यः, अपि च कुलीनाः महिलाः पानं परस्परं ददुः। अश्वान्, हस्तीन्, गर्दभान्, उष्ट्रान्, सुरभेः अपि पुत्रान्, वाहनानां यथायोग्यं खाद्यं ताः स्त्रियः ददुः। अश्वकुलस्य वीरान् प्रोत्साहयन्त्यः, ताः पशुषु इक्षुं मधुमिश्रितं च धान्यं ददुः। तत्र न कश्चित् अश्वान् बन्धति, न हस्तीन् निगृह्णाति; प्रमत्ताः, हृष्टाः, उत्सुकाः च जनाः न नमन्ति—एवं दृश्यं तत्र अभवत्। सर्वे इच्छायाः तृप्ताः, रक्तचन्दनलेपनाः, अप्सरःगणैः सह, सैनिकाः उच्चैः स्वरं प्रावर्तयन्। "न वयं पुनः अयोध्यां गच्छामः, न दण्डकवनं यास्यामः; भरतः सुखी भवतु, रामः अपि सुखी भवतु" इति। पदातयः, सारथयः, गजाश्वारूढाः, परिचारकाः च, एतादृशं सौभाग्यं प्राप्य, एतद्वाक्यं उच्चैः अक्रोशन्। सहस्रशः जनाः तत्र हृष्टाः "एतद् स्वर्गः" इति भरतं अनुवर्तन्तः उदघोषयन्। सैनिकाः नृत्यन्तः, हास्यन्तः, गीतं गायन्तः, माल्यैः भूषिताः, सर्वदिशं सहस्रशः धावन्तः। तत्र तैः अमृतसदृशं भोजनं भुक्त्वा, दिव्यं खाद्यं दृष्ट्वा, मनः पुनः खाद्ये प्रवृत्तम्। परिचारकाः, महिलाः, सहस्रशः सैन्यस्थाः, सर्वे उत्तमवस्त्रधारिणः अतिमानिनः अभवन्। तत्र हस्ती, उष्ट्राः, बैलाः, अश्वाः, मृगाः, पक्षिणः च सर्वे सम्यक् उपपन्नाः; कश्चित् किञ्चित् न अभवत्। तत्र न कश्चित् मलिनश्वेतवस्त्रधारी, न कश्चित् क्षुधितः, न मलिनः, न च धूल्याभिः विकृतकेशः दृष्टः। तत्र अजमांसं, वराहमांसं, उत्तमं भागं, फलरसमिश्रितं सूपं, सुगन्धितं स्वादु च आसन्। तत्र सहस्रशः लौहपात्राणि, पुष्पध्वजैः अलङ्कृतानि, शुद्धश्वेतशालिपुंजैः पूरितानि, जनैः विस्मितैः दृष्टानि। वनसीमान्ते, क्षीरशालिपूर्णाः कूपाः, कामधेनवः, मधुस्रवद्वृक्षाः च प्रकटिताः। तत्र मद्यपूर्णाः सरांसि, सुवर्णमांसपुंजैः परिवृताः, मार्गे मयूरमांसं, वनपक्षिमांसं तुष्णं च आसन्। सहस्रशः कटः, दशसहस्रशः घटाः, कोटिशः सुवर्णपात्राणि तत्र दृष्टानि। तत्र शिशुकामधुगन्धयुक्तदधिपूर्णाः पात्राणि, कपित्थदधिपात्राणि च आसन्। तत्र आम्ररसपूर्णाः सरांसि, श्वेतक्षीरपूर्णाः अन्ये, शालिपायसशर्करापूर्णाः अन्ये च आसन्। जनाः नदीतीरे, विविधौषधचूर्णानि, कल्पितानि स्नानद्रव्याणि, पात्रेषु स्थापितानि दृष्टवन्तः। तत्र श्वेतज्वलद् दन्तकाष्ठपुंजाः, श्वेतचन्दनपङ्काः, नदीतीरे स्थापिताः। तत्र सुवर्णदर्पणाः, वस्त्रपुंजाः, सहस्रशः पादत्राणयुग्मानि च आसन्। तत्र सौन्दर्यपेटिकाः, कङ्कणाः, दन्तशोधकाः, शस्त्राणि, धनुषः, भूषितकवचानि, शय्याः, आसनानि च आसन्। तत्र उष्ट्रबैलहस्त्यश्वानां पानार्थं सरांसि, स्नानार्थं सुशोभिततीरयुक्तानि, पद्मिनीपुर्णानि, जलकुमुदयुक्तानि सरांसि च आसन्। तत्र आकाशवर्णानि, शुद्धजलयुक्तानि, स्नानाय रम्याणि सरांसि, नीलवैदूर्यवर्णानि, मृदुयवपुंजाः च आसन्। तत्र सर्वे यज्ञार्थं पशवः संकल्पिताः दृष्टाः। जनाः भारद्वाजमहर्षेः भरताय प्रदत्तं अद्भुतं आतिथ्यं स्वप्नवत् आश्चर्यं मन्यमानाः। तत्र तैः नन्दनवनस्थ देववत् प्रमुदितैः, सा रम्या रात्रिः भारद्वाजाश्रममध्ये व्यतीता। ततः नद्यः, गन्धर्वाः, सुन्दरीः स्त्रियः च भारद्वाजस्य अनुमतिं लब्ध्वा यथागतं निर्गताः। तथैव, दिव्यधूपचन्दनलेपनाः प्रमत्ताः पुरुषाः तत्र अवस्थिताः; विविधमाल्यपुंजाः जनैः पदैः निपीताः च तत्र शयिताः। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डे आदिकाव्ये वाल्मीकिना विरचिते एकनवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः सा रात्रिः व्यतीतायाम्, भरतः स्वजनसमेतः, यथायोग्यं सत्कारं प्राप्य, यथेष्टं भारद्वाजं अभ्यगच्छत्। तम् आगतम् अञ्जलिं कृत्वा, महर्षिः भारद्वाजः, यज्ञकर्म समाप्त्य, भरतं दृष्ट्वा, इदं वचनं उवाच—"मम आश्रममध्ये त्वया रात्रिः सुखेन व्यतीता वा? सम्पूर्णः तव जनसमूहः कुशलः वा? दोषरहित, यथायोग्यं आतिथ्यं लब्धं वा, वद।" भरतः, अञ्जलिं कृत्वा, गम्भीरं नमन्, परमतेजस्विनं मुनिं, आश्रमात् निर्गतम्, इदं वचनं उवाच।