भरद्वाजमहर्षेः तपोबलात् प्रयागे तदा देवानां माल्याः चित्ररथवन्यां दृष्टाः, तत्रैव प्रादुरभवन्। बिल्वा मार्दङ्गिका शम्याग्राहा विभीतका इत्यादयः वृक्षा अपि, अश्वत्थनर्तकैः सहिताः, भरद्वाजस्याज्ञया नृत्यं कुर्वन्तः दृष्टाः। ततः सरला ताल तिलक नक्तमालादयः प्रमुदिताः तत्र समागताः, कुटिलाः वामनरूपिणश्च अभवन्। शिंशुपा आमलकी जम्बुश्चान्ये वनस्पतयः, मालती मल्लिका जात्याद्याः लताश्च तत्र सन्निहिताः। तदा देवा अमृतपायिनः, रम्यनारीरूपाणि धारयन्तः, भरद्वाजाश्रमं समुपेत्य, 'यथेष्टं पिबत, शुद्धमांसं च भक्षयत' इति तत्र उपस्थिताः। शोभनतीरप्रदेशेषु सप्ताष्ट स्त्रियः एकैकं नरं स्नापयन्त्यः अभ्यञ्जयन्त्यश्च। चारुदृष्टयः स्त्रियः परस्परं मर्दयन्त्यः परिमार्जयन्त्यश्च, कुलवध्वः परस्परं पानानि प्रयच्छन्ति स्म। अश्वगजखरुष्ट्रश्च सुरभेः सन्ततयः च, स्त्रीभिः यथायोग्यं भोज्यं प्राप्य तृप्ताः। ताः पशून् इक्षुक्षीरयुक्तान्नानि च दत्वा, इक्ष्वाकुवीरान् प्रोत्साहयन्त्यः। न तत्र कश्चित् अश्वान् बध्नाति, न गजान् निगृह्णाति; प्रमत्ताः प्रमोदिताः उत्सुकाश्च, नम्रतां न प्राप्नुवन्ति—एवं दृश्यते स्म। सर्वकामसमृद्धाः रक्तचन्दनलेपिताः, अप्सरसां गणैः सहिताः, सैनिकाः उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति स्म। 'न वयम् अयोध्यां प्रत्यागच्छामः, न दण्डकवनं यास्यामः; भरतः सुखी भूयात्, रामश्च एवम् एव आनंदयेत्' इति। पादातयः सारथयः गजाश्वरथारोहिणः परिचारकाः च, एवमुक्त्वा, स्फीतां सम्पदं प्राप्य, उच्चैः घोषं कुर्वन्ति स्म। सहस्रशः पुरुषाः हृष्टाः, 'एषः स्वर्गः!' इति भरतं अनुयान्तः शंसन्ति स्म। सैनिकाः नृत्यन्ति, हास्यं कुर्वन्ति, गीतानि गायन्ति; माल्यैः भूषिताः, सर्वदिशं प्रधावन्ति। तत्र ते, तदन्नं दिव्यं पित्वा, पुनः तान् दिव्यान्नानि दृष्ट्वा, पुनः पुनः भक्षणे मनः न्यवेशयन्। परिचारकाः स्त्रियः च, सेनायां स्थिताः सहस्रशः, सर्वे उत्तमवस्त्रधारिणः, अत्यन्तमदेन पूर्णाः अभवन्। तत्र गजाः उष्ट्राः वृषाः अश्वाः मृगपक्षिणः च, सर्वे सम्यक् पोषिताः; कश्चित् अपि किञ्चिदपि न लभमानः। न तत्र कश्चिद् मलिनश्वेतवासाः, न कश्चित् क्षुधितः, मलिनः, वा धूलिपिच्छितकेशः दृष्टः। अत्र अजमांसं महिषमांसं च, उत्तमांशानि, फलेन सिक्तानि सूपानि च, सुरभिणि स्वादूनि च आसन्। सहस्रशः लौहपात्राणि, पुष्पध्वजैः अलङ्कृतानि, शुक्लशालिपुञ्जैः पूरितानि, पुरुषैः विस्मितैः दृष्टानि। वनेषु चतुर्दिक् दुग्धपायसान्नपूर्णानि कूपाः, कामधुग्गावः मधुवृक्षाश्च प्रादुरभवन्। मधुपूर्णानि तडागानि, सुसंस्कृतमांसपुञ्जैः परिवेष्टितानि, मार्गे मयूरशकुन्तमांसानि सिक्तानि तत्र आसन्। सहस्राणि पात्राणां, दशसहस्राणि घटानाम्, कोटयः सुवर्णपात्राणि च दृष्टानि। दध्नि सुरभिगव्ये, कपिथ्थफलोत्थे च, यथायोग्यं सम्पूर्णानि पात्राणि कुम्भाः च आसन्। मधुराम्ररसपूर्णानि सरांसि, शुक्लदुग्धपूर्णानि अन्यानि, पायसशर्करापुञ्जैः अपरेषां पूरणं दृष्टम्। तटेषु पुरुषैः विविधौषधचूर्णानि, लेहान्, क्वाथान्, अभ्यञ्जनानि च पात्रेषु स्थापितानि दृष्टानि। शुभ्रदन्तकाष्ठपुञ्जाः, श्वेतचन्दनचूर्णानि च, तटेषु समुपस्थितानि। शुद्धदर्पणाः, वस्त्रपुञ्जाः, सहस्रशः पादुकायुग्मानि च तत्र आसन्। सौन्दर्यपेटिकाः, कङ्कतानि, कूर्चकानि, शस्त्राणि, धनूंषि, भूषणानि, शय्यासनानि च तत्र सन्निहितानि। उष्ट्रवृषगजाश्वानां पानार्थं सरांसि, स्नानार्थं सुतीराणि पद्मोत्पलयुतानि तडागानि च आसन्। आकाशवर्णानि सरांसि, शुद्धसलिलानि, स्नानाय रम्याणि, नीलवैडूर्यवर्णैः यवपुञ्जैः सहितानि दृष्टानि। तत्र यज्ञार्थे सर्वपशवः सज्जीकृताः दृष्टाः। जनाः तं भरद्वाजमहर्षिणा प्रदत्तं अद्भुतं सत्कारं दृष्ट्वा, स्वप्नवत् विस्मयं जग्मुः। एवं ते देववन्नन्दने प्रमोदमानाः, सा शोभना रात्रिः भरद्वाजाश्रमे व्यतीयाय। ततः सरितः गन्धर्वाश्च, भरद्वाजस्य अनुमत्याः, यथागतं निर्गताः, सममनोहराभिः स्त्रीभिः। तथैव दिव्यागुरुचन्दनलेपिताः प्रमत्ताः नराः तत्र स्थिताः; नानाविधानि माल्यानि च, जनैः पदैः पीडितानि, क्षिप्तानि दृष्टानि। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकनवतितमः सर्गः वाल्मीकिप्रणीतस्य पावनस्य रामायणस्य समाप्तः। अथ रात्रिं व्यतीत्य, भरतः स्वसैन्येन सहितः, सम्यक् सत्कृतः, यथाकामं भरद्वाजमृषिं उपससार। तम् आगतम् अञ्जलिपुटं भरतं दृष्ट्वा, अग्निहोत्रकर्मकृत् भरद्वाजः, तं वाक्यम् उवाच।