तदा तत्र कश्चित् पुरुषः समुपस्थितः, कृष्णवर्णः, रक्ताम्बरधरः, रक्तोष्ठः, दुन्दुभिस्वननिभस्वरः, ताम्रकुन्तलदाढिमण्डलः, स्निग्धलोमशः, सुकुमारकेशः च विराजमानः। सः शुभलक्षणसम्पन्नः, दिव्याभरणभूषितः, पर्वतशृङ्गसमुन्नतः, सिंहविक्रमसमन्वितः, सूर्यसंकाशवपुः, ज्वलदग्निसदृशः, सुवर्णनिर्मितरजतमिश्रितं पात्रं हस्ते बिभ्रत् प्रादृश्यत। तस्मिन् पात्रे दिव्यं पायसं पूरितम् आसीत्, सः तद् पात्रं प्रियतमेवाङ्के समाश्लिष्य, विस्तीर्णबाहुभ्यां धारयन्, मायया निबद्धमिव बभूव। तदा राजा दशरथः कृताञ्जलिः तम् उपगम्य उवाच—"भगवन्, स्वागतम्! किं करवाणि ते?" इति। ततः स ब्रह्मणः सुतः पुनरुवाच—"राजन्, त्वया देवपूजनपूर्वकं एष सम्प्राप्तः।" पुनः सः प्राह—"नरश्रेष्ठ, एतत् दिव्यं देवकृतं पायसं गृहाण, यत् पुत्रप्रदं पुण्यं आरोग्यवर्धनं च। त्वं स्वपत्नीभ्यः अर्हाभ्यः 'इदं भुङ्क्ष्व' इति दत्त्वा, ताभ्यः पुत्रान् प्राप्स्यसि, येषां कृते त्वं यज्ञं कुर्वसि।" राजा तु प्रमुदितः शिरसा वन्द्य सुवर्णपात्रं दिव्यपायससम्पूर्णं देवैः दत्तं सस्मार। सः तं पुरुषं, अद्भुतरूपं, मनोहरं, सन्तुष्टः प्राञ्जलिः प्रदक्षिणं कृत्वा सस्नेहम् अभ्यनन्दत्। राजा दशरथः देवकृतं पायसं लब्ध्वा, धनलाभवत् दरिद्रः परमं हर्षं प्राप। तत् अद्भुतं तेजस्वि कर्म कृत्वा, सः पुरुषः तत्रैव अन्तर्धानं गतः। तदनन्तरं अन्तःपुरं प्रमोदकिरणैः प्रकाशितमिव बभूव, यथा शरदम्बरं चन्द्रकान्तिभिः शोभते। दशरथः अन्तःपुरं प्रविश्य कौशल्याम् उवाच—"इदं पायसं गृहाण, पुत्रार्थं भुङ्क्ष्व" इति। ततः सः पायसार्धं कौशल्याय ददौ, तस्मिन्नर्धात् पुनरर्धं सुमित्राय दत्तवान्। शेषं पायसं कैकेय्यै पुत्रार्थं ददौ, ततोऽवशिष्टं भागं पुनः सुमित्राय सुधासदृशं दत्तवान्। पुनः विचिन्त्य राजा सुमित्राय भागं प्रदाय, पृथक् पृथक् पायसं भार्याभ्यः वितरन्। एवं पायसं लब्ध्वा सर्वा राजपत्नीः मानिता, परमं हर्षं मनसि लेभिरे। ततः ताः पतिव्रताः राजपत्नीः पृथक् पृथक् तदुत्तमं पायसं भुक्त्वा शीघ्रं गर्भिण्यः अभवन्, तेषां तेजः वह्निसूर्ययोः सदृशं बभूव। राजा तु भार्याणां गर्भिणीनां दर्शनात् प्रशान्तचित्तः, इन्द्रवत् स्वर्गे, देवगन्धर्वर्षिसमूहैः पूजितः, परमं हर्षं प्राप। एवमुक्ते, श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे सप्तदशः सर्गः प्रवृत्तः। यदा विष्णुः तस्य महात्मनः राज्ञः पुत्रभावं प्राप्तवान्, तदा स्वयम्भूः सर्वान् देवान् उवाच—"सत्यव्रतस्य वीर्यवन्तः, सर्वहिते रतः राजा, तस्यार्थे विष्णवे सहायान् निर्मथ्य, रूपवंतोऽन्यथारूपधारिणः, बलवन्तः, शीघ्रगामिनः, नीतिपराः, बुद्धिसम्पन्नाः, विष्णुसमविक्रमाः च क्रियताम्।" "ते बलसम्पन्नाः, दुर्जयाः, दिव्यरूपिणः, सर्वास्त्रगुणसम्पन्नाः, अमृतोपमाः सन्तु। अप्सरसां श्रेष्ठासु, गन्धर्वकन्यासु, यक्षनागकन्यासु, ऋक्षविद्याधरीषु, किन्नरीषु, वानरीषु च, पुत्रान् वानररूपिणः, समविक्रमान् जनयन्तु।" "पूर्वं मया जाम्बवान् ऋक्षश्रेष्ठः स्वयमेव निःश्वासात् सृष्टः।" इति भगवता उक्ताः, तदादेशं प्रतिज्ञाय, देवाः वानररूपिणः पुत्रान् जनयामासुः। महर्षयः, सिद्धाः, विद्याधराः, नागाः, चारणाः अपि, वनवासिनः वीर्यवन्तः पुत्रान् प्रसूतवन्तः। इन्द्रेण वाली वानराधिपतिः महेन्द्रसमः जातः। सूर्येण सुग्रीवः, बृहस्पतिना तारः वानरश्रेष्ठः, कुबेरस्य गन्धमादनः, विश्वकर्मणा नलः वानरः जातः। अग्नेः नीलः तेजसा वह्निसदृशः, वीर्ययशःप्रभावैः सर्वेषां श्रेष्ठः। अश्विनौ सौन्दर्यसम्पन्नौ, ऐश्वर्यसम्पन्नौ, ताभ्यां मैन्दद्विविदौ वानरौ जातौ। वरुणेन सुषेणः, पर्जन्येन शरभः, वायुनाऽञ्जनासुतः हनुमान् वज्रसंहननः, गरुडसदृशवेगः उत्पन्नः। एते सर्वे अमेयबलवीर्याः, कामरूपिणः, गजराजगिरिसमविक्रमाः, महाबलपराक्रमसम्पन्नाः, शोभनवपुषः बभूवुः। ऋक्षाः, वानराः, गोलाङ्गूलाश्च शीघ्रं जाताः, यथायोग्यं तेषां रूपविक्रमसम्पत्त्या। प्रत्येकं तु तैः तैः देवताभिः सदृशरूपविक्रमसम्पन्नाः पृथक् पृथक् जाताः; गोलाङ्गूलासु केचित् स्वल्पाधिकविक्रमाः बभूवुः। एवं वाल्मीकिना वर्णिते रामायणे बालकाण्डे, दशरथस्य यज्ञस्य महत्त्वं, देवपुत्राणां वानराणां च उत्पत्तिः, तथा विष्णोः अवतरणं च सम्यक् प्रवृत्तम्।