एकदा यदा यज्ञकर्मणः अग्निसंस्थे महती प्रजापतिः प्रकटितः, अद्भुतदीप्तिमयः, अपारशक्तिमान्, वीर्यवान् च एकः महापुरुषः प्रकटितः। तस्य वर्णः कश्यपवर्णः, परन्तु रक्तवस्त्राणि धारयमानः, रक्तमुखः, डमरुं यथा गूषितवान्। तस्य शरीरकौशल्यं च दाढी च ताम्रवर्णं च आभासितं, तस्य केशाः च शोभायुक्ताः सन्ति। शुभलक्षणैः अलङ्कृतः, दिव्याभूषणैः समृद्धः, पर्वतशिखरस्य तुल्यः, सिंहस्य गर्वेण वीर्यवान् च आसीत्। सूर्यकान्तिसमः, ज्वालामयः, स्वर्णपात्रं च धृतवान्, यः च चांदीयपरिधानं धारयति। तस्मिन् पात्रे दिव्यपायसः आसीत्, यं प्रियपत्नीं यथा आलिङ्गति, विस्तीर्णहस्तैः ग्रहीतं, यथा माया निर्मितं। ततः राजा दशरथः, नमितहस्तः, तस्मिन् महापुरुषे प्रतिनिवर्तयामास: "हे प्रभो, त्वं स्वागतः! किं करिष्यसि?" तस्मिन् प्रजापतिः पुनः उक्तवान्: "हे राजा, देवतानां पूजया त्वं एषां प्रापितवान्।" "हे पुरुषसिंह, एषः दिव्यपायसः, यः पुत्रोत्पत्तिम्, आरोग्यम् च ददाति, तं गृहाण। तव योग्यपत्नीषु ददातु, 'एषः खादताम्' इति। तस्मिन्, हे राजा, त्वं पुत्रान् प्राप्स्यसि, यैः तव यज्ञः आयोज्यते।" राजा दशरथः, संतुष्टः, तं स्वर्णपात्रं, यः देवतानां दत्तं, दिव्यभोजनं च, नमितशिरसा स्वीकृतवान्। तस्मिन् अद्भुतं, आश्चर्यमयम्, रमणीयं च तं पुरूषं नमस्कारं कृत्वा, अतीव हर्षितः, तस्य चारु चक्रं प्रदक्षिणं कृतवान्। ततः राजा दशरथः, देवतानां दत्तं पायसं प्राप्य, अत्यन्तं हृष्टः अभवत्, यथा दरिद्रः धनं प्राप्य। ततः तस्मिन् अद्भुतकर्मणि, तद्भूमौ तस्य महापुरुषः अद्भुतः अदृश्यत। अन्तःपुराणि हर्षरश्मिभिः प्रकाशितानि, यथा चन्द्रस्य किरणैः सुन्दरं शरद् आकाशं। अन्तःपुरे गत्वा, कौसल्यायाः प्रति एषः उक्तवान्: "एषः पायसः, पुत्रस्य प्राप्त्यर्थं स्वीकर्तव्यः।" ततः राजा दशरथः कौसल्यायाः पायसस्य अर्धं दत्त्वा, तस्य अर्धं सुमित्रायाः दत्तवान्। पुत्रस्य प्राप्त्यर्थं, तस्य शेषं कैकेयीं दत्त्वा, पुनः सुमित्रायाः अंतिमं भागं, अमृतवत्, दत्तवान्। विचार्य, ज्ञानी राजा पुनः सुमित्रायाः एकं भागं दत्त्वा, तथा राजा पायसं स्वकान्तानां प्रति पृथक् दत्तवान्। एषः प्रकारेण पायसं प्राप्य, सर्वे राज्ञः उत्तमा पत्न्यः मानिताः, महानन्देन हृदयं परिपूर्णं च अभवत्। ततः तस्य उत्तमा पत्न्यः, पृथक् पृथक् उत्कृष्टं पायसं भुञ्जमानाः, शीघ्रं गर्भं धारयामासुः, तेषां तेजः अग्निसमं च सूर्यसमं च अभवत्। ततः राजा दशरथः, पत्नीः गर्भवतीं दृष्ट्वा, शान्तिं प्राप्य, इन्द्रस्य स्वर्गे, देवगणैः, सिद्धैः, चर्षणैः च सम्मानितः, अत्यन्तं हृष्टः अभवत्। इदानीं श्रुणु, वामिकिरामायणस्य महान्ति बालकाण्डस्य सप्तदशः सर्गः। यदा विष्णुः तस्मिन् महात्मनि पुत्ररूपेण प्रविष्टः, आत्मनिर्मितः प्रभुः सर्वे देवतानां प्रति उक्तवान्: "सत्यशीलं वीरं राजा, यः सर्वेषां कल्याणाय यत्नं करोति, तस्य कृते शक्तिमान् सहायाः निर्मातुं।" "तेषां रूपं गृहीत्वा, वीर्येण विष्णोः समं, चतुरं च, बुद्धिमत्ता च, शक्तिमान् च, अद्भुतं च सृजतु।" "तेषां शक्तिः अपारः, पराजयस्य ज्ञातं च, दिव्यरूपाणि च, अमृतस्य आस्वादं यथा।" "अप्सरासु, गन्धर्वकन्यायाम्, यक्षाणां कन्यायाम्, नागाणां च, रक्षसां च, विद्या धारिणां च, किन्नरीणां च, वानरकन्यायाम्, पुत्राः निर्मातुं, यथा वानररूपेण, वीर्येण समः।" "पूर्वं, अहं जम्बवान्, सर्वोत्तमः भालुकः, स्वस्य जिव्हायाम् उत्पन्नः।" "एवं प्रभुना उपदिष्टः, तेषां आज्ञां स्वीकृत्य, वानरपुत्राणां जननं कृतम्।" "महर्षयः, सिद्धाः, विद्याधराः, नागाः, चर्णाः च वीरपुत्रान् जनयामासुः, वनं वासिनः।" "इन्द्रः वानरस्य अधिपतिः, वलिः जनितः, महेन्द्रस्य समः; सूर्यः, ज्योतिर्मयः, सुग्रीवः जनितः।" "बृहस्पतिः, तारा, महावानरः, सर्वेषां प्रमुखवानराणां सर्वश्रेष्ठः।" "प्रसिद्धः गन्धमादनः, कुबेरस्य पुत्रः; विश्वकर्मा, नलः, महावानरः।" "प्रतिष्ठितः नीलः, अग्निसुतः, अग्निसमं तेजस्वी; ऊर्जा, कीर्ति, वीर्ये च सर्वेषां अतीव श्रेष्ठः।" "आश्विनौ, रूपेण धन्यौ, मैन्दः, द्विविदः, यौ रूपेण प्रख्याता।" "वरुणः, सुषेणं नाम वानरं जनितः; पर्वतः, महाशक्तिमान्, शरभः जनितः।" "हनुमान्, वायुसुतः, इन्द्रधनुषवत् शरीरं, गति च गरुडवत्।" "एते वीराः, अपारशक्तिमान्, स्वेच्छया रूपं गृहीत्वा, गजस्य च पर्वतस्य च समानः, महान् शक्तिः च शोभायुक्तः।" "भालुकाः, वानराः, गोधूलिप्रायाः च शीघ्रं जाताः, प्रत्येकः देवस्य रूपेण, स्वरूपेण, वीर्येण च।