निश्चयं कृत्वा विष्णुः पितामहम् उपगम्य तेन सह मन्त्रयित्वा तत्रैव देवैः महर्षिभिः च पूजितः अन्तर्धानं जगाम। तस्मिन् काले तस्य यजमानस्य वह्नितः अनुत्तमतेजाः अतुलबलपराक्रमः महापुरुषः प्रादुरभवत्। स तु श्यामवर्णः रक्ताम्बरधरः रक्तास्यो दुन्दुभिस्वनः, तस्य रोमाणि श्मश्रु च स्निग्धपीतवर्णे, केशः च दीप्तिमान् आसीत्। शुभलक्षणसम्पन्नः दिव्याभरणभूषितः पर्वतशृङ्गसमुन्नतः सिंहविक्रमसमन्वितः स आसीत्। स सूर्यसमप्रभः ज्वलनार्चिरिव दीप्तिमान्, तस्मिन्न् उत्तमसुवर्णनिर्मिते रजतपटे पात्रे दिव्यं पायसं अधारयत्। तद् पात्रं दिव्यपायसपूर्णं प्रियायाः समाश्लिष्टमिव, विस्तीर्णबाहुभिः गृहीतम्, मायया निर्मितमिव बभौ। तदा राजा दशरथः अञ्जलिं कृत्वा तम् अभ्यभाषत—"भगवन्, स्वागतम्! किं करवाणि ते?" तदनन्तरं स स्रष्टृजः पुरुषः पुनरुवाच—"राजन्, त्वया देवपूजनस्य फलरूपं इदं प्राप्तम्। नरश्रेष्ठ, एतत् देवकृतं पुत्रजननहेतुकं पुण्यं आरोग्यवर्धनं पायसं गृहाण। योग्याभ्यः पत्निभ्यः 'इदं भुङ्क्व' इति दत्त्वा, ताभ्यः त्वं यज्ञार्थं यैः पुत्रैः इच्छसि, तान् प्राप्स्यसि।" राजा तु प्रसन्नचित्तः शिरसा वन्द्य तद् सुवर्णपात्रं दिव्यान्नपूर्णं देवदत्तं सादरं जग्राह। स विस्मयकारिणं रमणीयं तं पुरुषं प्रणम्य परितुष्टः परितः प्रदक्षिणं चकार। स दशरथः देवकृतं पायसं प्राप्य परमं हर्षमवाप, धनलाभवशाद् दरिद्रः इव। तत् अद्भुतं दीप्तिमद् कार्यं सम्पाद्य स पुरुषः तत्रैव अन्तर्धानं जगाम। तदा अन्तःपुरं हर्षरश्मिभिः व्यराजत, शरद्वेलायाम् इव चन्द्रकान्तिभिः व्याप्तं नभः शोभितम्। दशरथः अन्तःपुरं प्रविश्य कौशल्यां प्रति उवाच—"इदं पायसं पुत्रार्थं गृहाण।" ततः राजा पायसस्य अर्धं कौशल्यायै दत्तवान्, तस्मादर्धात् पुनरर्धं सुमित्रायै दत्तवान्। शेषमर्धं कैकेय्यै पुत्रार्थं दत्तवान्, शेषं पुनः अमृतकल्पं भागं सुमित्रायै दत्तवान्। पुनः चिन्तयन् बुद्धिमान् राजा सुमित्रायै भागं दत्तवान्; एवं राजा पृथक् पृथक् पायसं पत्निभ्यः दत्तवान्। एवं पायसं प्राप्य सर्वाः राजपत्नीः मानिताः परममुदितचित्ताः अभवन्। ततः ताः राजपत्नीः पृथक् पृथक् उत्तमं पायसं भुक्त्वा शीघ्रं गर्भिण्यः अभवन्, तेषां तेजः अग्निसूर्ययोः सदृशम् आसीत्। राजा तु पत्नीनां गर्भिणीत्वं दृष्ट्वा शान्तमानसः बभूव, स्वर्गेन्द्र इव, देवगन्धर्वसिद्धर्षिभिः पूजितः। शृणु पुनः श्रीमद् वाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे सप्तदशसर्गस्य कथा। यदा विष्णुः महात्मनः तस्य राज्ञः पुत्रत्वं प्राप्तवान्, तदा स्वयम्भूः भगवाञ् सर्वान् देवतान् इदं वचनम् उवाच—"सत्यवादी वीर्यवान् अस्माकं हितैषी राजा यस्य कृते विष्णुः अवतीर्णः, तस्मै सहायान् सृजत, ये रूपान्तरधारिणः, बलिनः, वेगवन्तः, नीतिशास्त्रकुशलाः, बुद्धिमन्तः, विष्णोः समविक्रमाः स्युः।" "ते अप्रतिहतबलाः, अजेयाः, दिव्यरूपिणः, सर्वास्त्रगुणसम्पन्नाः, अमृतपानसमाः स्युः।" "अप्सरसां श्रेष्ठासु, गन्धर्वकन्यायाम्, यक्षनागकन्यायाम्, ऋक्षविद्याधरीषु, किंनरीषु, वानरीषु च, भवन्तु पुत्राः वानररूपिणः समबलाः।" "पूर्वं मया जाम्बवान् नाम ऋक्षश्रेष्ठः स्वनिद्रायाः स्फुरणात् सृष्टः।" इति भगवता उक्ताः देवाः प्रतिज्ञाय तद्वचः वानररूपिणः पुत्रान् उत्पादितवन्तः। महर्षयः सिद्धाः विद्याधराः नागाः चारणाश्च अपि वनचारीन् वीर्यवन्तः पुत्रान् जनयामासुः। इन्द्रः महेन्द्रसमसम् वानराधिपतिं वालिनं ससर्ज; सूर्यः श्रेष्ठः सुषम्णः सुग्रीवम् उत्पादितवान्। बृहस्पतिः तारं नाम वानरश्रेष्ठं बुद्धिमन्तं ससर्ज। कुबेरस्य पुत्रः श्रीमान् गन्धमादनः, विश्वकर्मणः नलः महावानरः अभवत्। अग्नेः पुत्रः नीलः अग्निसमतेजाः, वीर्ययशःपराक्रमे सर्वान् अतिक्रान्तवान्। अश्विनीकुमारौ सौन्दर्यसम्पन्नौ ऐश्वर्ययुक्तौ, मैन्दं द्विविदं च उत्पादितवन्तौ। वरुणस्य सुषेणो नाम वानरः, पर्जन्यस्य शरभः महाबलः अभवत्। वायोः पुत्रः हनुमान् वज्रकायः गरुडसमवेगवान् जातः। एते सर्वे अमेयबलपराक्रमाः, इच्छारूपधारिणः, गजेन्द्रशैलसमबलाः, महाशक्तिमन्तः, दिव्यवपुषः वीर्यवन्तश्च आसीत्।