धर्मविदं रामं सीता लक्ष्मणसहितं जानामि—सौमित्रिणा सह तव भ्राता महद् गिरीं चित्रकूटं निवसति। स्वपार्षदैः सह अत्र विश्राम्य श्वः तं स्थलम् यास्यसि; मम अभिलाषं सम्पूरय, हे बुद्धिमन्, कामानां सिद्धौ निष्णातः। ततः सौम्यदर्शना भरतः सान्त्वितः प्रत्युवाच—"एवं भवतु," इति तत्र आश्रमवासे रात्रिं प्रतिपद्य स्थितवान्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य नवतितमः सर्गः वाल्मीकि रामायणे समाप्तः। ततः मुनिः तत्र स्थातुं निश्चित्य कैकेयीसुतं भरतं अतिथिसंभावनाय आमन्त्रयत्। भरतः तं उवाच—"नूनं त्वया सर्वं यथायोग्यं कृतं—पाद्यं, अर्घ्यं, अतिथिसत्कारः—वनवासे यथाविधि।" ततः भारद्वाजः प्रसन्नवदनः भरतं स्मितमुक्त्वा उवाच—"जानामि त्वं स्नेहपूर्णः; किञ्चिदपि सत्कारं त्वं सन्तुष्टः।" "तेजस्विन्, तव सैन्याय अहं भोजनं दातुमिच्छामि; मम स्नेहः यथायोग्यं, त्वं च अर्हसि, नरश्रेष्ठ।" "किं त्वं दूरस्थं सैन्यं विहाय अत्र आगतः? किं त्वं सैन्येन सह न आगतः, नरश्रेष्ठ?" भरतः करान् संकुच्य तपस्विनं प्रत्युवाच—"भयात् तव अहं सैन्येन सह अत्र न आगतः, भगवन्।" "राज्ञा वा राजकुमारैः वा तपस्विनः राज्ये सदा यत्नेन रक्षितव्याः।" "उत्तमाश्वाः, नराः, मदोन्मत्तमहागजाः, भगवन्, मम अनुगच्छन्ति, महतीं पृथिवीं आच्छाद्य।" "वृक्षाणाम्, जलस्य, भूमेः, कुटीराणां, आश्रमवस्तूनां च अहितं न कर्तव्यम्; अतः अहं एकाकी अत्र आगतः।" "सैन्यं अत्र आनय," इति महर्षिणा आदेशितः भरतः सैन्यस्य आगमनाय व्यवस्था अकुर्वत्। ततः वह्निगृहं प्रविश्य, जलं पीत्वा, शुद्धः सन्, अतिथिसत्काराय विश्वकर्माणम् आह्वयत्। "विश्वकर्माणं तथा त्वष्टारं आह्वयामि; अतिथिसत्कारं कर्तुमिच्छामि; तत्र मम व्यवस्था क्रियताम्।" "त्रैलोक्यपालान्, शक्रप्रमुखान् देवतान् आह्वयामि; अतिथिसत्कारं कर्तुमिच्छामि; तत्र मम व्यवस्था क्रियताम्।" "सर्वाः नद्यः, पूर्ववाहिनीः पश्चिमवाहिनीः, भूमौ च आकाशे च, अद्य सर्वथा अत्र आगच्छन्तु।" "केचित् मधुना प्रवाहन्तु, केचित् सुरया, केचित् शीतलजलैः इक्षुरससदृशैः प्रवाहन्तु।" "दिव्यगन्धर्वान्—विश्वावसुं, हाहं, हूहूं—तथा सर्वाः अप्सरसः गन्धर्व्यः च आह्वयामि।" "घृताची, विश्वाची, मिश्रकेशी, अलम्बुसा, नागदन्ता, हेमा, तथा हिमाः, पर्वतात् जाताः।" "शक्रस्य सेविकाः, ब्रह्मणः च सेविकाः, तुंबुरुं च सह अनुचरैः सर्वाः आह्वयामि।" "कुरुभूमौ दिव्यवनं, वस्त्रैः भूषणैः पत्रैः च, तथा कुबेरस्य नित्यफलानि अत्र सन्तु।" "सर्वं भोजनं सोमः अत्र ददातु—भक्ष्यं, भोज्यं, चोष्यं, लेह्यं, बहु, उत्तमम्।" "नानाविधानि माल्यानि, वृक्षात् पतितानि, सुरापानानि, नानाविधानि मांसानि सन्तु।" एवं समाधिसम्पन्नः, अप्रतिमतेजाः, पाठे पारंगतः, तपोबलात् मुनिः उक्तवान्। पूर्वदिशं आलोक्य, अञ्जलिं कृत्वा, ध्यानमग्नः सन्, सर्वे देवाः पृथक् पृथक् आगच्छन्। ततः मलयदर्दुरयोः स्पर्शं sweat-निवारकः वायुः अभ्यगच्छत्, सौम्यः, सुखदः, शुभः च। ततः दिव्याः मेघाः सन्निपत्य, पुष्पवृष्टिः अभवत्; सर्वदिशासु दिव्यदुन्दुभीनां निनादः श्रुतः। उत्तमाः वायवः प्रवहन्ति, अप्सरः समूहः नृत्यति, देवगन्धर्वाः गीतानि गायन्ति, वीणाः मधुरस्वरं विसृजन्ति। सः शब्दः आकाशं, भूमिं, सर्वप्राणिनां कर्णेषु प्रविष्टः, स्पष्टः, मृदु, समयुक्तः च। यदा सः दिव्यः शब्दः श्रोत्राणां प्रियः निवृत्तः, तदा भरतः विश्वकर्मणः कृतं सैन्यव्यवस्थानं अपश्यत्। पञ्चयोजनपर्यन्तं भूमिः सर्वत्र समतलिता, नीलवैदूर्यसदृशैः हरिततृणैः आवृता। बिल्वः, कपित्थः, पनसः, बीजयुक्तफलानि, आमलक्यः, आम्रवृक्षाः फलैः शोभिताः प्रकटिताः। उत्तरकुरुभूमेः दिव्यवनं आगतम्, दिव्यसरिता पक्षिसमूहैः परिवृता प्रवहन्ति। चत्वारः सप्रभाः सभाः, गजाश्वशालाः, राजमहलानि, प्रासादाः, शोभनद्वारैः सन्निकृष्टाः अभवत्। श्वेतमेघसदृशं द्वारं राजमहलमध्यस्थं दिव्यैः माल्यैः अलंकृतं, दिव्यगन्धेन आवृतम्। चतुर्मुखी सभा, शय्यासनयानैः पूरिता, सर्वदिव्यरसैः, दिव्यभक्ष्यवस्त्रैः, विविधपाकैः, निर्मलपात्रैः युक्ता। सर्वासनेषु उत्तमशय्यापरिच्छन्नानि व्यवस्थितानि, महाबाहुः कैकेयीसुतः भरतः मुनिना अनुमत्यान्तः रत्नमण्डितं प्रासादं प्रविष्टवान्। सर्वे मन्त्रिणः, पुरोहिताः च तं अनुगच्छन्ति, तस्य प्रासादव्यवस्थां दृष्ट्वा हर्षिताः।