भरतः तु पुरुषसिंहम् रामम् अनुग्रहार्थम् आगतः, तं पुनर् अयोध्यां नेतुम् इच्छन् तस्य पादयोः प्रणम्य अनुग्रहम् अभ्यर्थयन्। सः स्वस्य स्थितिम् विचार्य, कृपाम् दर्शयितुम् आग्रहः कृत्वा, महर्षे, रामः भूमिपालः यत्र तत्र अस्ति, तं स्थानम् आवेदयितुम् याचितवान्। ततः वसिष्ठादिभिः ऋत्विग्भिः प्रेरितः पूज्यः भारद्वाजः ऋषिः भारतम् प्रति सौम्यवाक्यैः प्रत्युत्तरम् दत्तवान्। "एषा तव वृत्तिः युक्ता, रघुवंशसिंह, वृद्धानाम् सम्मानः, आत्मसंयमः, साधूनाम् अनुगमनम् च। एषा वृत्तिः तव चित्ते दृढम् स्थितम् इति अहम् जानामि; तव कीर्तिं वृद्ध्यर्थम् एव अहम् विस्तरेण पृष्टवान्। रामः धर्मवित् सीता लक्ष्मणसहितः, तव भ्राता चित्रकूटमहति पर्वते वसति इति मया ज्ञातम्। श्वः तत्र गमिष्यसि, अत्र मन्त्रिभिः सह विश्राम्य; मम इच्छाम् पूरय, बुद्धिमान् कामसिद्धिः।" इति भारद्वाजः उक्तवान्। ततः सौम्यदर्शनीयः आश्वासितः भरतः "एवम्" इति प्रत्युत्तरम् दत्त्वा तस्मिन् आश्रमे रात्रिं वासाय निश्चितवान्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य नवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः तत्र स्थातुम् निश्चित्य ऋषिः कैकेयीपुत्रम् भरतम् अतिथिस्वरूपेण आमन्त्रितवान्। भरतः तं प्रति उक्तवान्—"नूनम् त्वया सर्वम् उचितम् कृतम्—पादप्रक्षालनम्, अर्घ्यदानम्, अतिथिसत्कारः च—यथा वनस्थले युक्तम्।" तदा भारद्वाजः स्मितम् कृत्वा भरतम् प्रति उक्तवान्—"जानामि त्वम् स्नेहेन परिपूर्णः; यः कश्चित् उपहारः तेन तुष्टः।" "मम इच्छा तव सैन्यस्य भोजनम् दातुम्; मम स्नेहः यथायोग्यम्, त्वम् च अर्हः, नरश्रेष्ठ। किन्तु किमर्थम् त्वम् सैन्यम् दूरस्थम् कृत्वा आगतः? किमर्थम् सैन्येन सह न आगतः, नरश्रेष्ठ?" इति पृष्टवान्। भरतः तु अञ्जलिम् कृत्वा तपस्विनम् प्रति प्रत्युत्तरम् दत्तवान्—"न अहम् सैन्येन सह आगतः, महर्षे, तव भीत्या। राज्ये राजा वा युवराजः वा सदा तपस्विनः सत्कार्यः, तेषां रक्षणम् यत्नेन कर्तव्यम्।" "अश्वश्रेष्ठाः, नराः, मदोत्कटाः गजश्रेष्ठाः च महर्षे, मम अनुगच्छन्ति, पृथिवीम् व्याप्य। ते वृक्षान्, जलम्, भूमिः, कुटीरम्, आश्रमस्थम् किमपि न हिंसन्ति; अतः अहम् एकाकी आगतः।" इति भरतः उक्तवान्। ततः ऋषिः "सैन्यम् आनय" इति आज्ञाय, भरतः सैन्यस्य आगमनाय व्यवस्था कृतवान्। ततः अग्निशालाम् प्रवेश्य, जलम् पीत्वा, शुद्धः सन्, अतिथिसत्कारार्थम् विश्वकर्माणम् आह्वयन्। "विश्वकर्माणम् तथा त्वष्टारम् आह्वयामि; अतिथिसत्कारम् कर्तुम् इच्छामि—तत् मम तत्र व्यवस्थितम् भवतु। त्रयः लोकपालाः, शक्रप्रधानाः देवाः—तेषाम् अपि आह्वानम् कर्तुम् इच्छामि; अतिथिसत्कारम् अत्र व्यवस्थितम् भवतु।" "सर्वाः नद्यः, पूर्ववाहिन्यः पश्चिमवाहिन्यः च, भूमौ व्योमनि च, अद्य सर्वथा अत्र आगच्छन्तु।" इति ऋषिः उक्तवान्। "केचित् मद्येन, अन्याः सुसिद्धेन सुरया, अन्याः शीतलम् इक्षुरससदृशम् जलम् वहन्तु।" "दिव्याः गन्धर्वाः—विश्वावसु, हाह, हूहू—तथा सर्वाः दिव्याः अप्सराः गन्धर्व्यः च आह्वयामि। घृताची, विश्वाची, मिश्रकेशी, अलम्बुसा, नागदन्ता, हेमा, हिमाः—गिरिशिखरेषु उत्पन्नाः।" "याः स्त्रियः शक्रस्य परिचारिकाः, याः ब्रह्मणः सेविकाः—सर्वाः तु तुम्बुरु सहिताः परिचारिकाः च आह्वयामि।" "कुरुक्षेत्रस्य दिव्यवनम्, वस्त्राणि, भूषणानि, पत्राणि च, तथा कुबेरस्य नित्यदिव्यफलानि अत्र सन्तु।" "अत्र सोमः उत्तमम् अन्नम् ददातु—नानाविधानि भोज्यानि, खाद्यानि, पान्यानि, चोष्यानि, लेह्यानि च, बहुलानि।" "नानाविधानि माल्यानि, वृक्षात् पतितानि, दिव्यसुरा, नानाविधानि मांसानि च सन्तु।" इति तत्त्वनिष्ठः, अतुलतेजाः, पाठनपरः ऋषिः तपसा उक्तवान्। सः पूर्वदिशम् अभिमुख्य, अञ्जलिम् कृत्वा, ध्यानम् कृत्वा, सर्वे देवाः पृथक् पृथक् आगच्छन्। तदा स्वेदहरः वातः मलयदर्दुरयोः स्पर्शं कृत्वा, सुखस्पर्शः, शुभः, शीतलः च वातः वात्यन्। ततः दिव्याः मेघाः समागताः, पुष्पवृष्टिः अभवत्, सर्वदिशेषु दिव्यदुन्दुभीनाम् शब्दः श्रुतः। उत्तमः वातः वात्यन्, अप्सरसः नृत्यन्ति, देवाः गन्धर्वाः गायन्ति, वीणाः वादयन्ति, मधुरस्वरम् विमोचयन्ति। सः शब्दः आकाशम्, पृथिवीम्, सर्वप्राणिनाम् कर्णेषु प्रविष्टः, स्पष्टः, मृदुः, समतालः च आसीत्। तस्य दिव्यस्य शब्दस्य श्रोतॄणाम् मनोहरस्य समाप्ते, भरतः विश्वकर्मणा कृतम् सैन्यविन्यासम् अपश्यत्। पृथिवीः सर्वत्र पञ्चयोजनपरिमाणा समतलः अभवत्, नीलवैदूर्यसदृशैः हरितैः तृणैः आवृतः। बिल्वः, कपित्थः, पिलुपः, बीजयुक्तफलानि, आमलकी, आम्रवृक्षाः फलेन शोभिताः अभवन्। उत्तरकुरुषः दिव्यवनम् आनन्ददायकम् आगतम्, दिव्यनदी च पक्षिसमूहैः परिवृतम् प्रवहन्ती दृष्टा।