भरद्वाजेन एवमुक्तः भरतः दुःखविपर्यस्तनेत्रः, कम्पितगद्गदया वाचा प्रत्युवाच—"मया किमपि दुष्कृतं कृतमिति यदि भगवानेवमिच्छति, तर्हि अहं नष्टः। मा मां दोषेण संशयस्व, न च मां तद्वद अनुशाधि। या मम मातरः मदभावे यदुक्तवती, तन्न मम रोचते, न चाहं तद्वचनं गृह्णामि। अहं तु तं नरव्याघ्रं रामं प्रियतमानयन् अयोध्यां प्रतिनेतुम्, तस्य पादौ प्रणम्यागतः। त्वं मम स्थितिं विचिन्त्य दयां दर्शय, भगवन्, रामः भूमिपालः कुत्र वर्तमानः इति मे निवेदय।" ततः वसिष्ठाद्यैः ऋत्विग्भिः प्रेरितः महर्षिः भरद्वाजः भारतमुवाच, सौम्यं वचनं दत्त्वा—"एवंविधः आचरणः त्वयि शोभते, रघुनन्दन, यः ज्येष्ठानां पूजनं, स्वसंयमः, सत्पथपालनं च। जानामि एष धर्मनिश्चयस्तव चित्ते सुदृढः। त्वां बहु विचार्य पृच्छामि, यशः पुष्टये। वेद्मि धर्मज्ञः रामः सीतया सह लक्ष्मणेन च महद् गिरिं चित्रकूटं गतः। श्वो भवन्तं तत्र गन्तारं पश्यामि; इहैव रात्रौ मन्त्रिभिः सह विश्रान्त्वा, मम वाक्यमनुसर।" एवं प्रतिश्रुत्य, प्रशान्तचित्तः, सुशीलः भरतः तत्राश्रमे वासाय निश्चितः, "एवं भवतु" इति प्रत्युवाच। एवं श्रीमद्-अयोध्याकाण्डस्य नवतितमः सर्गः समाप्तः। अथ मुनीः तत्रैव स्थातुम् निश्चित्य, कैकेयीसुतं भरतं स्वागतमकरोत्। भरतः तमुवाच—"यथोचितं सर्वं कृतं भवता—पाद्यं, अर्घ्यं, अतिथिसत्कारश्च—वनवासे यथार्हम्।" ततो भरद्वाजः सस्मितं वचनमब्रवीत्—"जानामि त्वयि स्नेहोऽस्ति, किंचिद् अल्पेनापि त्वं तुष्यसि।" "अहं तव सैन्यस्य भोज्यं दातुमिच्छामि; यथायोग्यं मम स्नेहः, त्वं च नराधिपः योग्यः। किं तु, किमर्थं त्वं दूरस्थं स्वबलं कृत्वा आगतः? किं न त्वं स्वसैन्येन सहागम्य इह प्रविष्टः, नरश्रेष्ठ?" भरतः कृताञ्जलिः प्रत्युवाच—"नाहं स्वसैन्येन सहात्रागतः, भगवन्, भयात्। राज्ये, राज्ञा वा युवराजेन वा, सदा तपस्विनः रक्षितव्याः। अश्वश्रेष्ठाः, पुरुषाः, मदोन्मत्तगजाः च ममानुगाः, पृथिवीं व्याप्य गच्छन्ति। ते वृक्षजलभूमिकुटीराणि वा तपोवनानि न हिंस्युः इति, अहमेवात्र प्रविष्टः।" ततः महर्षिणा "स्वबलानय" इति उक्तः भरतः स्वबलस्यागमनाय व्यवस्थितवान्। स चाग्निशालां प्रविश्य, आपः पीत्वा, शौचं कृत्वा, अतिथिसत्कारार्थं विश्वकर्माणमाह्वयत्। "विश्वकर्माणं च त्वष्टारं चाह्वये, अतिथिसत्कारं कर्तुमिच्छामि, तदत्र मे सम्पाद्यताम्। त्रैलोक्यपालान् देवान् शक्रपुरोगमानपि आह्वये, अतिथिसत्कारं कर्तुमिच्छामि, तदत्र मे सम्पाद्यताम्।" "सर्वाः सरितः, पूर्ववाहिन्यः पश्चिमवाहिन्यश्च, याः पृथिव्याम् अन्तरिक्षे च, अद्य सर्वाः आगच्छन्तु। काचिद् मधुना वहन्तु, काचिद् सुसिद्धसुरया, काचिद् शीतलेन इक्षुरसेन सदृशेन च जलप्रवाहाः स्युः। दिव्यगन्धर्वान्—विश्वावसुं, हाहं, हूहूं—तथा सर्वाः अप्सरः, गन्धर्व्यश्च आह्वये।" "घृताची, विश्वाची, मिश्रकेशी, अलम्बुसा, नागदन्ता, हेमा, हिमेति, पर्वतानां शिखरेषु जाताः। याः शक्रस्य परिचारिकाः, ब्रह्मणः सेविकाः, ताः सर्वाः तुम्बुरुणा सह सपरिचारिकाः आह्वये। कुरुजनपदस्य दिव्यवनं वस्त्राभरणपत्रयुक्तं, कुबेरस्य नित्यफलानि अपि अत्र सन्तु।" "अत्र सोमः पावनः उत्तमं भोजनं ददातु—भक्ष्यं, भोज्यं, चोष्यं, लेह्यं, बहुविधं च। विविधमाल्यं, वृक्षपतनं, दिव्यपानं, मांसभक्ष्यं च स्यात्।" एवं समाधिना, अतुलतेजसा, वशित्वेन च महर्षिः तपसा वाक्यं व्याहरत्। स पूर्वाभिमुखः कृताञ्जलिः ध्यानं कृत्वा, सर्वे देवाः पृथक् पृथक् आगच्छन्। तदा स्वेदापनो मारुतः मलयदर्दुरौ स्पृशन्, सुखशीतलः, प्रशान्तात्मा, शुभसंवत्सरः ववौ। ततः दिव्याः मेघाः संजग्मुः, पुष्पवृष्टिः च अभवत्; सर्वतो दिव्यदुन्दुभीनां शब्दः शुश्रुवे। श्रेष्ठा वाताः ववुः, अप्सरसां गणाः नृत्यन्ति स्म; देवगन्धर्वाः गायन्ति स्म, वीणाः च मधुरध्वनिं मुमुचुः। सः शब्दः आकाशं, पृथिवीं, सर्वभूतानां कर्णौ च प्रविवेश, स्पष्टः, मृदु, समाहिततालः च। यदा सः दिव्यः शब्दः श्रोतृसुखः उपशान्तः, तदा भरतः विश्वकर्मणा निर्मितं स्वसैन्यस्य विन्यस्तमालोकयत्।