भरद्वाजमहर्षिः भरतं समुपविश्य सान्त्वनपूर्वकं पप्रच्छ—"नूनं त्वं तस्मिन निर्दोषे रामे, राज्यलाभाय विघ्नरहितं कर्तुमिच्छसि सह सौमित्रिणा?" इति। तस्य वचनं श्रुत्वा भरतः शोकविपर्यस्तनेत्रः, साश्रुपूर्णलोचनः, कण्ठगद्गदया वाचा महर्षिं प्रत्युवाच—"यदि ममापि भगवतः एवं मतिरस्ति, तर्हि अहं नष्टः। मा मां किञ्चिद् दूषय, न च मां तादृशं मन्यस्व। यद्धि मातरः मम अनुपस्थिते मयि उक्तवन्त्यः, तद् न मम रोचते, न च तद् वचोऽहमङ्गीकृतवान्। अहं तु नरव्याघ्रं रामं द्रष्टुमागतः, तस्य पादौ स्पृष्ट्वा तम् अयोध्यां प्रत्यानीय तस्य प्रीतिं कर्तुमिच्छामि। त्वं मम स्थितिं विचिन्त्य दया प्रदत्तव्यं, भगवन्, रामः भूमिपतिः क्व स्थित इति कथय।" ततः वसिष्ठप्रमुखैः ऋत्विजः प्रेरिताः, भरद्वाजः महर्षिः भरताय सान्त्वनपूर्वकं मधुरं वाक्यम् उवाच—"एवं त्वया युक्तमाचरितं, रघुनन्दन, यत् ज्येष्ठेषु श्रद्धा, आत्मसंयमः, साधुपथानुगमनं च। अहं जानामि एषा वृत्तिः ते हृदि दृढमुपस्थिताऽस्ति; विस्तीर्णया पृष्ट्या तव कीर्तिं वृद्ध्यर्थं पृच्छितवानस्मि। अहं वेद्मि रामः धर्मज्ञः सीतया लक्ष्मणेन च सह, महतीं चित्रकूटपर्वतस्य शिखरं वसति। श्वो भवन्तं तत्र गमिष्यसि, इहैव मन्त्रिभिः सह विश्रान्त्वा; मम प्रियं कुरु, प्राज्ञ, कामपूरणविशारद।" इति। एवं महर्षिणा सान्त्वितः भरतः प्रशान्तचित्तः सुमहात्मा 'एवं भवतु' इति प्रत्युवाच, तत्रैवाश्रमे रात्रौ वासाय संकल्पमकरोत्। एवं श्रीमद्-अयोध्याकाण्डस्य नवतितमः सर्गः समाप्तः। अनन्तरं महर्षिः तत्रैव निवसन्, कैकेयीपुत्रं भरतं स्वागतम् आह्वयत्। ततः भरतः तम् उवाच—"भगवन्, त्वया सर्वं यथोचितं कृतं—पाद्यं, अर्घ्यं, अतिथिसत्कारश्च यथावनेषु युक्तं।" इति। भरद्वाजः स्मितपूर्वकं प्रत्युवाच—"जानामि त्वं स्नेहेन पूर्णः, लघ्वपि सेवा त्वां तुष्टिं जनयति। अहं तु तव सैन्यस्य भोजनाय इच्छामि, यथोचितं मम स्नेहः, त्वं च योग्यः, नरश्रेष्ठ। किं त्वया दूरस्थं सैन्यं कृत्वा एकाकिनाऽत्र आगतः? किं न त्वमस्मिन सैन्येन सह प्राप्तः, नरर्षभ?" भरतः कृताञ्जलिः महर्षिं प्रत्युवाच—"भगवन्, सैन्येन सह न समागतः, भयात् तव। राज्ये राजा वा युवराजो वा सदा तपस्विनः रक्षितव्याः, न तेषां कश्चित् क्लेशो भवेत्। अग्र्याः अश्वाः, नराः, मदोन्मत्तगजाः च मम पृष्ठतः पृथिवीं व्याप्य यान्ति। ते वृक्षान्, जलानि, भूमिं, कुटीराणि, आश्रमस्थं किंचित् न हिंस्युः; अतः एकाकी समागतः।" ततः महर्षिणा 'सैन्यं आनय' इति आज्ञप्तः भरतः सेनायाः आगमनाय सर्वं व्यवस्थितवान्। ततः महर्षिः अग्निशालां प्रविश्य, आपः पित्वा, शुद्धात्मा, अतिथिसत्काराय विश्वकर्माणं समाह्वयत्। "विश्वकर्माणं च त्वष्टारं चाह्वये; अतिथिसत्कारं कर्तुमिच्छामि, तत्र मम कार्यं सम्पाद्यताम्। त्रयः लोकपालाः, देवा इन्द्रमुख्याः, मया आह्व्यन्ताम्; अतिथिसत्काराय मम तत्र सम्पाद्यताम्। सर्वाः नद्यः, पूर्ववाहिन्यः पश्चिमवाहिन्यश्च, भूमौ दिवि च, सर्वथा अद्यात्र आगच्छन्तु। काचित् मधुना वहन्तु, काचित् सुसिद्धसुरया, काचिद् शर्करासमान्या शीतलेन जलप्रवाहेन। दिव्याः गन्धर्वाः—विश्वावसु, हाह, हूहू—अप्सरः, गन्धर्व्यश्च सर्वाः समाह्वयामि। घृताची, विश्वाची, मिश्रकेशी, अलम्बुसा, नागदन्ता, हेमा, हिमेति गिरिकन्दरसमुत्थिताः। या इन्द्रस्य सेविकाः, या ब्रह्मणः परिचारिकाः, ताः सर्वाः, तुम्बुरुं च सख्यं, सह अनुचरैः, आह्वयामि। दिव्यं कुरुजाङ्गलस्थं वनं वस्त्राभरणपत्रयुक्तं, कुबेरस्य नित्यफलानि, तत्र सन्तु। सोमोऽप्यत्र उत्तमं भोजनं ददातु—भक्ष्यं, भोज्यं, चोष्यं, लेह्यं च विपुलं। नानापुष्पमाल्यं, पादपपतितं, दिव्यं सुरामद्यम्, नानाविधानि मांसानि अपि सन्तु।" इत्येवं ध्यानयुक्तः, अपूर्वतेजाः, स्वाध्यायवशः महर्षिः तपसो बलात् वाक्यं व्याहरत्। स पूर्वदिशं प्रेक्ष्य कृताञ्जलिः ध्यानमास्थाय, सर्वे देवाः पृथग्विधम् आगमन्। ततः स्वेदापनो वातः मलयदर्दुरयोः स्पृशन्, सुखस्पर्शः, प्रीतिकरः, शुभः च प्रववौ। ततः दिव्याः मेघाः संजाताः, पुष्पवृष्टिः अभवत्, सर्वदिक्कु दिव्यदुन्दुभीनां शब्दः श्रुतः। श्रेठ्ठाः वाताः प्रववुः, अप्सरसां गणाः नृत्यन्ति स्म; देवगन्धर्वाः गायन्ति स्म, वीणाः मधुरस्वरेण वादयन्ति स्म। सः शब्दः आकाशे, पृथिव्यां, सर्वभूतश्रवणे च प्रविष्टः, स्पष्टः, मृदुः, सुगीतः चाभवत्।