ततः महात्मा भरतः, कीर्तिमान्, पितुः आज्ञया, या स्त्रीप्रभावितः अभवत्, अत्र वनवासाय चतुर्दश वर्षाणि निवासाय नियुक्तः। भरद्वाजः महर्षिः तं भरतं इदं उवाच—'तं निर्दोषं रामं, यः राज्यस्य भोगं विघ्नरहितं अनुजेन सह इच्छति, तस्य विरुद्धं किम् अधर्मं कर्तुम् इच्छसि?' इति। एवं उक्तः भरतः भरद्वाजं प्रत्युवाच, दुःखेन अश्रुपूरितनेत्रः, कण्ठः स्नेहेन अवरुद्धः—'यदि भगवतः अपि मम विषये एवं चिन्तनं अस्ति, तर्हि अहं नष्टः। मा माम् दोष्यं शङ्कय, मा माम् उपालभस्व। यत् मातृकथितं मम अनुपस्थितौ, तत् न मम रोचते, न च तानि वचनानि स्वीकरोमि। अहं तं पुरुषव्याघ्रं रामं अनुग्रहम् याचन्, अयोध्यायाः प्रत्यागमनाय, तस्य पादयोः प्रणामं कर्तुं आगतः। कृपया मम स्थितिं विचिन्त्य, भगवन्, रामः भूमिपालः कस्य स्थले वर्तमानः इति कथय।' ततः वसिष्ठादिभिः पुरोहितैः प्रेरितः महर्षिः भरद्वाजः भरताय प्रियं वचनं दत्तवान्—'एवं आचारः तव शोभते, रघुवंशसम्भूतः पुरुषव्याघ्रः, वृद्धपूजा, आत्मसंयमः, सत्पथानुगमनम्। एषा वृत्तिः तव मनसि दृढम् स्थापितम्। अहं विस्तरेण त्वां पृच्छन् तव कीर्तिं वर्धयितुम् इच्छामि। धर्मज्ञः रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह महान् चित्रकूटपर्वते निवसति। श्वः त्वं मन्त्रिभिः सह विश्रान्त्वा तत्र गन्तुम् अर्हसि; मम इच्छां पूरय, कामसम्पादनकुशलः बुद्धिमान्।' भरतः, श्लाघ्यवपुः, तेन आश्वासितः, 'एवं भवतु' इति प्रत्युवाच, तस्मिन् आश्रमे रात्रिं वासाय निश्चितवान्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य नवतितमः सर्गः वाल्मीकिरामायणे समाप्तः। ततः महर्षिः तत्र स्थातुम् निश्चित्य, कैकेयीपुत्रं भरतं अतिथिरूपेण आमन्त्रयत्। भरतः तं उवाच—'सर्वं यथायोग्यं वनवासे यथोचितं पादप्रक्षालनं, अर्घ्यं, अतिथिसत्कारं त्वया कृतम्।' भरद्वाजः स्मितं कृत्वा भरतं प्रीत्या उवाच—'त्वं स्नेहपूर्णः, यः किमपि भावयति, तेन तुष्टः।' स्नेहात् तव सैन्यस्य भोजने इच्छा अस्ति; तव पात्रता यथोचितम्। किं तु, त्वं सैन्यं दूरस्थं कृत्वा इहागतः; किं न सैन्येन सह आगतः, नरश्रेष्ठ? भरतः, अञ्जलिं कृत्वा, ऋषिं प्रत्युवाच—'भगवन्, अहं सैन्येन सह नागतः, तव भीत्या। राज्ञा वा युवराजेन वा, तपस्विनः राज्ये सदा रक्ष्याः।' अश्वश्रेष्ठाः, नराः, मदोन्मत्तमहागजाः, भगवन्, मम अनुगच्छन्ति, पृथिवीं व्याप्य। ते वृक्षान्, जलम्, भूमिं, आश्रमगृहाणि, किमपि न हिंस्युः; अतः अहं एकाकि आगतः। महर्षिः सैन्यं आनयितुं आज्ञापयत्; ततः भरतः तद्वचनं श्रुत्वा, सैन्यस्य आगमनाय व्यवस्था कृतवान्। ततः अग्निशालां प्रविश्य, जलं पीत्वा, आत्मनं शुद्ध्वा, अतिथिसत्कारार्थं विश्वकर्माणम् आह्वयत्। विश्वकर्माणं तथा त्वष्टारं आह्वयामि; अतिथिसत्काराय तत्र मम व्यवस्था क्रियताम्। त्रिलोकपालान्, शक्रप्रधानान् देवतान् आह्वयामि; अतिथिसत्काराय तत्र मम व्यवस्था क्रियताम्। सर्वाः नद्यः, पूर्ववाहिन्यः पश्चिमवाहिन्यः, भूमौ दिवि च, अद्य सर्वतः आगच्छन्तु। अपि च, केचित् मद्येन, केचित् सुसिद्धसुरायाः, केचित् शीतलशर्करारससदृशेन जलेन प्रवाहन्तु। दिव्यगन्धर्वान्—विश्वावसुं, हाहं, हूहूं—तथा सर्वाः अप्सराः गन्धर्व्यः च आह्वयामि। घृताची, विश्वाची, मिश्रकेशी, अलम्बुसा, नागदन्ता, हेमा, हिमाचलसम्भूता हिमाः च। याः स्त्रियः इन्द्रस्य परिचारिकाः, याः ब्रह्मणः सेविकाः, ताः सर्वाः, तुम्बुरुं च सह सेविकाभिः आह्वयामि। कुरुक्षेत्रस्य दिव्यवनम्, वस्त्रैः, भूषणैः, पत्रैः, कुबेरस्य नित्यफलैः च, अत्र सन्निहितम् अस्तु। सोमः भगवान् उत्तमं भोजनं ददातु—नानारूपाणि खाद्यपेयचोष्यलेह्यानि, बहुलानि। नानाविधानि माल्यानि, वृक्षात् पतितानि, दिव्यपेयानि, नानाविधानि मांसानि च अत्र सन्तु। एवं योगयुक्तः, अप्रतिमतेजाः, पाठाधिकारसम्पन्नः, ऋषिः तपोबलात् वचनं उक्तवान्। पूर्वदिशं अभिमुख्य, अञ्जलिं कृत्वा, ध्यानं कुर्वन्, सर्वे देवाः पृथक् पृथक् आगच्छन्। ततः स्वेदापहः वायुः मलयदार्दुरौ स्पृष्ट्वा, सुखसंपन्नः, प्रशस्तः, शीघ्रं वातयन्। दिव्याः मेघाः समवेताः, पुष्पवृष्टिः अभवत्; सर्वदिशासु दिव्यनादः डुण्डुभीनां श्रुतः। उत्तमाः वाताः वात्यन्ति, अप्सरसः नृत्यन्ति, देवगन्धर्वाः गायन्ति, वीणाः वादयन्ति, मधुरस्वरान् मोचयन्ति।