तदा भरतः, दशरथस्याचारं विज्ञाय, अयोध्यायां सेनायाः कोशस्य मित्राणां मन्त्रिणां च स्थितिं पप्रच्छ, न तु राजानं समाचष्ट। वसिष्ठः च भरतः च तं महर्षिं भारद्वाजं देहस्य अग्नीनां वृक्षाणां शिष्याणां च, वन्यपशूनां पक्षिणां च कुशलं पप्रच्छतुः। ततः स महातपाः भारद्वाजः, राघवस्नेहेन बद्धः, भरतस्य तदनुज्ञाय प्रत्युवाच। सः भरतं पप्रच्छ—“कस्मात् त्वं राज्यं पालयन् इह प्राप्तः? सर्वं मे निगदितुमर्हसि, मनः हि मे न प्रशान्तम्। कौसल्यायाः पुत्रः, रिपुं जयन्, सः रामः भ्रात्रा भार्यया च सह दीर्घकालं वनवासं प्रापितः। सः महायशाः पिता द्वारा, स्त्रीवशगतेन, चतुर्दशवर्षाणि अत्र वने वासं आज्ञापितः। कच्चित् त्वं तस्मिन् निर्दोषे नृपसुत इत्यस्मिन्राज्ये विघ्नरहितं भोगं कर्तुमिच्छन्, तस्य च अनुजस्य सह, किमपि दुष्कृत्यं न कर्तुमिच्छसि?” एवं उक्तः भरतः भारद्वाजं प्रत्युवाच, तस्य नेत्रे अश्रुपूर्णे, दुःखसम्भ्रान्तया वाचा—“यदि अपि भगवाँस्मान्येवं मन्यते, तर्हि अहं नष्टः; मयि किञ्चिदपि दोषं मा शङ्किष्टाः, न च मां तदा शासितुमर्हसि। मम माता, मम अनुपस्थितौ, यत् उक्तवती, तद् नाभिलषितं मया, न च तानि वचनानि मया स्वीकृतानि। अहं तं पुरुषर्षभं रामं शरण्यं प्राप्तुं, तस्य पादयोः प्रणम्य, अयोध्यां प्रतिनेतुमागतः। कृपां मयि दर्शय, भगवन्; रामः भूमिपतिः कत्र स्थितः इति मे निवेदय।” ततः वसिष्ठप्रमुखैः ऋत्विग्भिः प्रेरितः, सः महर्षिः भारद्वाजः, करुणया भरताय वचनानि दत्तवान्—“एष ते धर्मः, पुरुषसिंह, रघुवंशसम्भव! वरिष्ठपूजा, आत्मनिग्रहः, सत्पथानुगमनं च। एतद् ते चित्ते दृढमस्ति, अहं त्वां विस्तरेण पप्रच्छं यशः वृद्धये। अहं जानामि—रामः धर्मवित् सीता लक्ष्मणेन सह, सः भ्राता ते चित्रकूटमहागिरौ वसति। श्वः त्वं मन्त्रिभिः सह विश्रान्तः तत्र गमिष्यसि; मम एषा प्रार्थना त्वया साधनीया, त्वं च कामानां परिपूरणकुशलः।“ एवमुक्तः भरतः, प्रशान्तचित्तः, सुस्निग्धदर्शनः, “एवं भविष्यति” इति प्रत्युवाच, तस्मिन्नेव आश्रमे रात्रौ वासाय निश्चितवान्। इत्येवमयं पावनः वाल्मीकि-रामायणस्य आदिकाव्यस्य अयोध्याकाण्डे नवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः भारद्वाजमुनिः तत्रैव स्थातुं निश्चित्य, कैकेयीपुत्रं भरतं अतिथिस्वभावेन आमन्त्रयामास। भरतः तम् उवाच—“वनवासे यथोचितं पाद्यं अर्घ्यं अतिथिसत्कारं च त्वया कृतमिव दृश्यते।” भारद्वाजः स्मितपूर्वम् उवाच—“त्वं स्नेहेन पूरितः, किञ्चिदपि सत्कारेण तुष्टः; अहं तव सेनायै भोजनप्रदानं इच्छामि, मम स्नेहः उचितः, त्वं च योग्यः पुरुषश्रेष्ठ।“ पुनः पप्रच्छ—“किं त्वं स्वसेनां दूरस्थां कृत्वा, एकाकीहागतः? किं सेनया सह न आगतः, नरश्रेष्ठ?” भरतः कृताञ्जलिः प्रत्युवाच—“भवान्नः भयात् अहं सेनया न आगतः। राज्ञा वा युवराजेन वा, तपस्विनः सदा रक्षितव्या, राज्ये। अस्मिन्मम अनुगता अश्वश्रेष्ठाः नराः मदोन्मत्तगजाः च, पृथिवीं व्याप्य वर्तन्ते। ते वृक्षजलभूमिकुटीराणि मुनिवासांश्च न हिंस्युः; अतः अहं एकाकी आगतः।“ तदा भारद्वाजऋषिणा “सेनां आनय” इति आज्ञप्तः, भरतः सेनायाः आगमनाय व्यवस्था चकार। ततः सः महर्षिः अग्निशालां प्रविश्य, उदकं पीत्वा, शुद्धः सन्, अतिथिसत्कारार्थं विश्वकर्माणं स्मरामास। “विश्वकर्माणं त्वष्टारं चाह्वये; अतिथिसत्कारं कर्तुमिच्छामि—मम तत्र व्यवस्था क्रियताम्। त्रिलोकपालान् शक्रपुरोगमान् देवान् चाह्वये; अतिथिसत्कारं कर्तुमिच्छामि—मम तत्र व्यवस्था क्रियताम्। सर्वा अपि नद्यः, पूर्ववाहिन्यः पश्चिमवाहिन्यश्च, भूमौ दिवि च, अद्य सर्वतः आगच्छन्तु। केचन मधुपूर्णाः, केचन सुरासंस्कृताः, केचन शर्करासारसदृशशीतलजलपूरिताः प्रवहन्तु। दिव्यान् गन्धर्वान्—विश्वावसुं, हाहं, हूहूं—तथा सर्वाः अप्सरः गन्धर्व्यश्चाह्वये। घृताचीं, विश्वाचीं, मिश्रकेशीं, अलम्बुसां, नागदन्तां, हेमां, हिमां च पर्वतपृष्ठसम्भवाः। या इन्द्रस्य परिचारिकाः, या ब्रह्मणः सेविकाः, ताः सर्वाः तु तुम्बुरुं च सह अनुचरैः आह्वये। कुरुप्रदेशस्य दिव्यं वनं वस्त्राभरणपर्णयुक्तं, कुबेरस्य च नित्यफलानि अत्र सन्तु। अत्र सोमः उत्तमं भोजनं ददातु—भक्ष्यं भोज्यं चोष्यं लेह्यं च बहुधा। विविधाः माल्याः, वृक्षपुष्पप्रपतिताः, दिव्यपानानि, मांसानि च बहुविधानि सन्तु।” एवं महर्षेः भारद्वाजस्य आज्ञया, तत्र दिव्यसत्कारः सम्पन्नः।