यदा महर्षिः वसिष्ठः तत्र आगतः, तदा महातपस्वी भारद्वाजः शीघ्रं स्वातः उपविष्टः स्थानात् उत्थाय, शिष्यान् आज्ञापयत् यथोपहारान् आनयन्तु इति। वसिष्ठसहितः सः, तेषां सम्प्राप्तानां पाद्यं, अर्घ्यं, फलानि च यथाक्रमं दत्वा, धर्मात्मा भारद्वाजः तेषां कुशलं कुलस्य च पृष्टवान्। दशरथस्य आचार्यम् ज्ञात्वा, अयोध्यायाः सेनायाः, कोशस्य, मित्राणां, मन्त्रिणां च कुशलम् अपृच्छत्, न तु राजानम् नाम्ना स्मृतवान्। ततः वसिष्ठः भरतः च तम् भारद्वाजम् अपृच्छताम्—शरीरस्य, वह्नीनाम्, वृक्षाणां, शिष्यगणस्य, तथा वन्यपक्षिमृगाणां च कुशलम्। तदनु महातपस्वी भारद्वाजः, रामे स्नेहेन बद्धः, भरतस्य वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच। सः उवाच—“कस्मात् त्वं, राज्यं पालयन्, अत्र आगतः असि? सर्वं मे निवेदय, हि मे मनः न शान्तम्। कौसल्यायाः गर्भे शत्रुनाशनः, सुखदः पुत्रः जातः, यः भ्रात्रा भार्यया च सह दीर्घकालं वने वसति। सः महायशाः पितुर्निर्देशात्, स्त्रीवशेन, अत्र वने चतुर्दशवर्षाणि वासाय आदेशितः। त्वं तं निर्दोषम् अत्यन्तं राज्यभोगाय, भ्रात्रा सह, विघ्नरहितं दुष्कृत्यं कर्तुम् इच्छसि इति नु?” एवं उक्ते, भरतः दुःखविह्वलः, अश्रुपूर्णलोचनः, कण्ठगद्गदया वाचा प्रत्युवाच—“यदि अपि भगवतः अपि मयि एषा बुद्धिः, तर्हि अहं नष्टः। मां दोषे न सन्देहं कुरुष्व, न च मां तत्र उपालप्स्यसि। मम मातरः यदुक्तवती, तदपि मम अप्रियं, अहं तद् वचनं न अनुमन्ये। अहं तं पुरुषसिंहम्, रामं, अनुग्रहार्थं, अयोध्यां प्रत्यनयितुम्, पादयोः पतितुम् आगतः अस्मि। त्वं मम स्थितिं विचिन्त्य अनुग्राह्यः स्यान्, भगवन्, रामः भूमिपतिः कुत्र वर्तते इति निगदतु।” ततः वसिष्ठेन अन्यैः ऋत्विक्भिः च प्रेरितः, महर्षिः भारद्वाजः स्नेहपूर्वकं भरतम् उवाच—“एषा वृत्तिः त्वं रघुनन्दन, पुरुषसिंह, यथायोग्यं; वृद्धोपसेवा, दमः, सत्पथानुगमनं च। एषा बुद्धिः तव दृढा इति मया ज्ञातम्; विस्तरेण पृच्छन् तव कीर्तिं वर्धयितुम् इच्छामि। रामः धर्मज्ञः, सीतया लक्ष्मणेन च सह, चित्रकूटमहागिरौ वसति इति मया ज्ञातम्। श्वः त्वं मन्त्रिभिः सह तत्र गन्ता, अत्र मम आश्रमे विश्रान्त्वा; मम इच्छां पूरय, कामविदाम् उत्तम।” एवं उक्ते, भरतः सौम्यरूपः, विश्वस्तः, “एवं भविष्यति” इति प्रत्युवाच, तस्मिन्नेव आश्रमे रात्रिं स्थातुम् निश्चितवान्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य नवतितमः सर्गः समाप्तः। अथ, भारद्वाजः महर्षिः तत्र स्थातुम् निश्चित्य, कैकेयीपुत्रं भरतम् अतिथिरूपेण आमन्त्रयामास। भरतः तं उवाच—“भगवन्, त्वया यथायोग्यं पाद्यादिकं सत्कारं कृतम्; वनवासे यथाविधि सर्वं सम्पन्नम्।” तदा भारद्वाजः स्मितपूर्वकं भरतम् उवाच—“जानामि, त्वं स्नेहेन पूरितः, किञ्चिदपि सत्कारं प्रीत्या गृह्णासि। अहं तव सैन्याय भोजनं दातुम् इच्छामि, मम स्नेहः यथोचितः, त्वं च योग्यः नराधिप।” पुनः सः पप्रच्छ—“किं त्वम् आत्मानं सैन्यं दूरस्थं कृत्वा आगतः? किमर्थं सैन्येन सह न आगतः, नरश्रेष्ठ?” भरतः कृताञ्जलिः प्रत्युवाच—“भगवन्, अहं सैन्येन सह न आगतः, भयात् ते। राज्ये राजा वा युवराजः वा सदा, मुनीन् अहिंसायाः रक्षेत्। मम अनुगाः अश्वश्रेष्ठाः, नराः, मदोन्मत्तगजाः च, महतीं पृथिवीं व्याप्नुवन्ति। ते वृक्षान्, जलं, भूमिं, कुटीराणि, आश्रमस्थं किञ्चिदपि न हिंस्युः; अतः अहं एकाकी आगतः। सैन्यं आनय—इति महर्षिणा आज्ञप्तः, भरतः ततः सैन्यस्य आगमनाय व्यवस्थितः। ततः सः यज्ञशालां प्रविश्य, आपः पीत्वा, शरीरं शुद्ध्वा, अतिथिसत्क्रियायै विश्वकर्माणम् आह्वयत्। “विश्वकर्माणं त्वष्टारं च आह्वयामि; अतिथिसत्काराय मम तत्र सर्वं सम्पाद्यताम्। त्रीन् लोकपालान्, शक्रप्रधानान् देवान् च आह्वयामि; अतिथिसत्काराय मम तत्र सर्वं सम्पाद्यताम्। सर्वाः नद्यः, पूर्ववाहिन्यः पश्चिमवाहिन्यश्च, पृथिव्याम् अन्तरिक्षे च, अद्य सर्वथा अत्र आगच्छन्तु। काश्चित् मधुना वहन्तु, काश्चिद् सुसंस्कृतमदिरया, अन्याः शर्करासारसदृशशीतलेन वारिणा। दिव्याः गन्धर्वाः—विश्वावसुः, हहाः, हूहूः—तथा सर्वाः अप्सरसः गन्धर्व्यश्च आह्व्यन्ताम्। घृताची, विश्वाची, मिश्रकेशी, अलम्बुसा, नागदन्ता, हेमा, हिमेति पर्वतान्तरनिवासिन्यः। या इन्द्रस्यानुचर्यः, या ब्रह्मणः सेविकाः, ताः च तुंम्बुरुश्च सहिताः, सपरिचारिकाः, सर्वाः आह्व्यन्ताम्।” एवं स महर्षिः भारद्वाजः, भरतस्य अतिथिसत्काराय, सर्वं सम्पादयामास।