ततः राघवः मन्त्रिणः तत्रैव संस्थाप्य, पुरोहितप्रधानस्य वसिष्ठस्य पृष्ठतः गतः, भारद्वाजस्य दर्शनाय प्रस्थितः। तं महर्षिं वसिष्ठं दृष्ट्वा, भारद्वाजः शीघ्रं स्वस्थानात् उत्थाय, शिष्यान् आज्ञापयत् यथोपयोग्यं अर्घ्यादिकं समर्पयन्तु इति। वसिष्ठसहितान् अतिथीन् सत्कारपूर्वकं पाद्यं, अर्घ्यं, फलानि च यथाक्रमं दत्त्वा, धर्मात्मा भारद्वाजः स्वकुलस्य कुशलं पृष्टवान्। दशरथस्य आचारज्ञः सः, अयोध्यायाम् सेनायाः, कोशस्य, मित्राणां, मन्त्रिणां च कुशलं पृच्छन्, राजानं तु न पप्रच्छ। वसिष्ठः च भरतः च तं भारद्वाजं पप्रच्छतुः—स्वास्थ्यं, वह्नीनां, वृक्षाणां, शिष्यानां, वन्यपक्षिमृगाणां च कुशलमिति। ततो भारद्वाजः, राघवस्नेहबद्धः, भरतस्य वचः अनुमन्य, उत्तरं दत्तवान्—‘कस्मात् त्वं, राज्यं पालयन्, अत्र आगतः? सर्वं मे निगद; न मे मनः प्रशान्तम्। कौसल्यायाः गर्भे जातः सः रिपुघ्नः रामः, भ्रात्रा भार्यया च सह, दीर्घकालं वनवासाय प्रस्थापितः। तं पितुः वचनेन, स्त्रीप्रभावितस्य, चतुर्दशवर्षाणि अत्र वने वासाय प्रेषितम्। त्वं खलु तस्य दोषरहितस्य राज्यभोगे विघ्नरहितत्वं कामयमानः, भ्रात्रा सह, अनृतं कर्तुम् इच्छसि इति न मन्ये।’ एवं उक्ते, भरतः दुःखविह्वलः अश्रुपूर्णलोचनः, सस्वरं गद्गदया वाचा प्रत्युवाच—‘यदि भगवतः अपि मयि एवं बुद्धिः, तर्हि अहं नष्टः। मा मां किञ्चिद् दूषय; न मां तत्र दोषं वा उपालम्भं कुरु। या मम मातरः वाक्यं अप्रियं मम अनुपस्थितौ उक्तवती, तस्य न मे प्रीतिः, न च तद् वचनं मया स्वीकृतम्। अहं तं नरशार्दूलं रामं द्रष्टुं, तस्य अनुग्रहम् अर्थयमानः, अयोध्यायाः प्रत्यागमनाय, पादयोः पतितुं आगतः। त्वं मम अवस्थां विज्ञाय, अनुग्रहं कर्तुम् अर्हसि; रामः भूमिपालः कत्र स्थितः इति मे निवेदय।’ ततः वसिष्ठप्रमुखैः ऋत्विग्भिः प्रेरितः, महातेजाः भारद्वाजः भरतं स्निग्धया वाचा सम्बोधितवान्—‘एषा ते वृत्तिः, नरशार्दूल, रघुवंशज, बन्धुषु श्रद्धा, आत्मनिग्रहः, सत्पथानुगमनं च। एष धर्मनिश्चयः तव चित्ते दृढः इति जानामि; विस्तरेण पृष्टवान् अहम् केवलं तव कीर्तिवृद्धये। रामः धर्मज्ञः, सीतया लक्ष्मणेन च सह, चित्रकूटमहागिरौ वसति इति वेद्मि। श्वो भविष्यसि तत्र, मन्त्रिभिः सह अत्र विश्रान्त्वा; मम इच्छां पूरय, कामानां परिपूरणकुशल।’ एवं सत्कृतः भरतः प्रत्यूह्य, ‘एवं अस्तु’ इति प्रत्युवाच, तत्राश्रमे वासाय निश्चितवान्। इत्येवं श्रीमद् वाल्मीकि रामायणे आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे नवतितमः सर्गः। ततः भारद्वाजः तत्रैव स्थातुम् निश्चित्य, कैकेयीपुत्रं भरतं आतिथ्याय आमन्त्रयत्। भरतः तं प्राह—‘यथोचितं पाद्यादिकं सत्कारं सर्वं त्वया कृतम्; वनवासे यथार्हम्।’ तदा स्मितपूर्वकं भारद्वाजः भरतं प्रत्युवाच—‘जानामि त्वं स्नेहयुक्तः; किंचित् अपि सत्कारं प्रीतिमावहसि। अहम् इच्छामि तव सैन्यस्य भोज्यं दातुं; मम स्नेहः यथोचितः, त्वं च तदर्हः, नृपते।’ ‘किं तु, कुतः त्वं स्वबलं दूरस्थं कृत्वा आगतः? किमर्थम् त्वं सैन्येन सह न आगतः, नरश्रेष्ठ?’ इति पृष्टे, भरतः कृताञ्जलिः प्रत्युवाच—‘नाहम् अत्र स्वसैन्येन सह आगतः, भगवन्, भयात्। राज्ञा वा युवराजेन वा, मुनिभिः सर्वदा राज्ये रक्षणीयः। अग्र्याः अश्वाः, नराः, मदोन्मत्ताः नागाः च मम पृष्ठतः पृथिवीं व्याप्नुवन्ति। ते वृक्षान्, जलानि, स्थलं, कुटीराणि, आश्रमेषु किञ्चिदपि न हिंस्युः; अतः अहं एकाकी आगतः।’ ततः महर्षिणा आज्ञापितः भरतः, स्वसैन्यस्य आगमनाय व्यवस्थितवान्। ततः भारद्वाजः अग्निशालां प्रविश्य, जलं पीत्वा, शुद्धिं कृत्वा, अतिथिसत्कारार्थं विश्वकर्माणम् आह्वयत्—‘विश्वकर्माणं तथा त्वष्टारं चाह्वये; अतिथिसत्कारं कर्तुम् इच्छामि—तदस्तु। त्रयः लोकपालान्, देवान् शक्रमुख्यान् चाह्वये; सत्कारार्थं तदस्तु। सर्वाः नद्यः, पूर्ववाहिन्यः पश्चिमवाहिन्यश्च, भूमौ दिवि च, अद्य सर्वथा अत्र आगच्छन्तु। केचन मधुना वहन्तु, केचन सुसिद्धमदिरया, केचन सशर्कराम्बुना शीतलेन। दिव्यगन्धर्वान्—विश्वावसुं, हहं, हूहूं—तथा सर्वाः अप्सरः, गन्धर्व्यः चाह्वये। घृताची, विश्वाची, मिश्रकेशी, अलम्बुसा, नागदन्ता, हेमा, हिमेति ये पर्वतानां शिखरेषु जाताः, ताः सर्वाः आगच्छन्तु।’ एवं भारद्वाजमहर्षेः आश्रमे भरतस्य आगमनं, सत्कारः, संवादः, च दिव्यैः सत्कारोपायैः सह सर्वं सम्यक् प्रवृत्तम्।