धर्मज्ञः सः भरतः, शस्त्रकवचानि परित्यज्य, शुभवस्त्राणि धारयन्, पादाभ्यां गच्छन्, पुरोगतः पुरोहितः वसिष्ठः तेन सह अग्रे ययौ। ततः भरद्वाजमुनिं द्रष्टुं राघवः मन्त्रिणः स्थाने स्थाप्य, पुरोहितस्य पृष्ठतः प्रस्थितवान्। वसिष्ठं दृष्ट्वा, महातपाः भरद्वाजः शीघ्रं स्थानात् उत्तस्थौ, शिष्येभ्यः अर्घ्यादिकं आनयितुं समादिशत्। वसिष्ठसहितान् तान् सत्कृत्य, पाद्यं फलानि च यथाक्रमं दत्वा, धर्मात्मा भरद्वाजः तेषां कुशलं परिवारस्य पप्रच्छ। दशरथस्य आचारज्ञः सः, सेनायाः कोशस्य मित्राणां मन्त्रिणां च अयोध्यायाम् अवस्थां पृच्छन्, न तु राजानं अपृच्छत्। वसिष्ठः च भरतः च तं मुनिं शरीरस्य, अग्नीनां, वृक्षाणां, शिष्याणां, मृगपक्षिणां च कुशलम् अपृच्छताम्। तदनन्तरं महातपाः भरद्वाजः, राघवस्य स्नेहेन बद्धः, भरताय प्रत्युवाच। 'कस्मात् त्वं राज्यं पालयन् अत्र आगतः? सर्वं मे कथय, न हि मे मनः प्रशान्तम्। कौसल्यायाः गर्भात् शत्रूनां नाशकः, प्रीतिदायकः रामः भ्रात्रा भार्यया च सह दीर्घकालम् अरण्ये वसति। सः कीर्तिमान् पित्रा स्त्रीवशगः इह चतुर्दशवर्षं वनवासाय आदेशितः। त्वं तं निर्दोषं सुखेन राज्यभोगाय भ्रात्रा सह विघ्नरहितं कर्तुम् इच्छसि इति नूनम्?' एवं उक्ते, भरतः भरद्वाजं प्रति अश्रुपूर्णलोचनः, शोकसंरुद्धगद्गदस्वरः प्रत्युवाच— 'यदि अपि भगवतः मम विषये एवं विचारः, तर्हि अहं विनष्टः; मयि किञ्चित् दोषं मा शङ्किष्टाः, मा मां ताडय। या माता मम अनुपस्थितौ उक्तवती, तस्याः वाक्यं न मे रोचते, न च अहं तद् गृह्णामि। अहं तं पुरुषसिंहं अनुग्रहार्थम् अत्र आगतः, तं प्रत्यागमयितुम्, तस्य पादयोः प्रणमितुम्। त्वं मम स्थितिं विचिन्त्य मयि अनुग्रहं कुरु; भगवन्, रामः भूमिपालः कुत्र वर्तते इति ब्रूहि।' ततः वसिष्ठादिभिः ऋत्विक्भिः प्रेरितः, भगवतः भरद्वाजः भरताय सान्त्वपूर्वकं वचनम् उवाच— 'एष ते धर्मः, रघुनन्दन, ज्येष्ठगौरवं, आत्मसंयमः, सत्पथानुशीलनं च। एतत् ते हृदि स्थितम् इति मया ज्ञायते; अहं तव यशो वृद्ध्यर्थं एव विस्तरेण पृच्छितवान्। वेद्मि रामं धर्मज्ञं सीतया लक्ष्मणेन च सह, सः तव भ्राता महति चित्रकूटपर्वते वसति। श्वः त्वं तत्र गच्छिष्यसि, इह मन्त्रिभिः सह विश्रान्त्वा; मम इच्छां पूरय, कामसंपन्न बुद्धिमान्।' एवं शान्तचित्तः, सुशीलः भरतः 'एवं भवतु' इति प्रत्युवाच, तस्मिन्नेव आश्रमे रात्रिं स्थातुं निश्चितवान्। एवं श्रीमदयोध्याकाण्डस्य नवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः मुनिः तत्र स्थातुं निश्चित्य, कैकेयीपुत्रं भरतं अतिथिसंमानाय आह्वयत्। भरतः तस्मै उवाच— 'सर्वं यथा युक्तं त्वया कृतं—पाद्यं, अर्घ्यं, अतिथिसत्कारः च—वने यथार्हम्।' तदा भरद्वाजः स्मितपूर्वकं भरतम् उवाच— 'जानामि, त्वं स्नेहेन पूरितः; किंचित् कृत्यम् अपि त्वया प्रीतः।' सः पुनः उवाच— 'तेषां सैन्यस्य भोजनं दातुम् इच्छामि; मम स्नेहः यथोचितः, त्वं चात्र अर्हसि, नरश्रेष्ठ। किं त्वं दूरस्थं सैन्यं कृत्वा अत्र आगतः? किं त्वं सैन्येन सह न आगतः, नरश्रेष्ठ?' भरतः अञ्जलिं कृत्वा मुनिं प्रत्युवाच— 'नाहं सैन्येन सह अत्र आगतः, भगवन्, तव भीत्या। नृपतेः वा युवराजस्य वा सदा मुनयः राज्ये रक्षितव्याः। अश्वश्रेष्ठाः, नराः, मदोन्मत्तगजाः च, भगवन्, मम पृष्ठतः पृथिवीं व्याप्य अनुगच्छन्ति। ते वृक्षजलभूमिकुटीश्रमाणि न हिंस्युः; अतः अहं एकाकी अत्र आगतः।' भरद्वाजेन आज्ञप्तः— 'सैन्यं आनय' इति—भरतः ततः सैन्यस्य आगमनाय व्यवस्थितवान्। ततः अग्निशालां प्रविश्य, जलं पीत्वा, शुद्धः सन्, अतिथिसत्कारार्थं विश्वकर्माणं समाह्वयत्। 'विश्वकर्माणं च त्वष्टारं च अहम् आह्वयामि; अतिथिसत्कारार्थं मम तत्र सर्वं सम्पाद्यताम्।' 'त्रीन् लोकपालान्, देवान् शक्रपुरोगमान् च अहं आह्वयामि; अतिथिसत्कारार्थं मम तत्र सम्पाद्यताम्।' 'सर्वाः नद्यः, पूर्ववाहिन्यः पश्चिमवाहिन्यश्च, पृथिव्याम् अम्बरे च, अद्य सर्वथा अत्र आगच्छन्तु।' 'केचित् मधुना वहन्तु, केचित् सुसिद्धसुरया, केचित् शर्करासदृशशीतलेन जलेन वहन्तु।' 'दिव्यान् गन्धर्वान्—विश्वावसुं, हहं, हूहूं—तथा सर्वाः दिव्याः अप्सरसः गन्धर्व्यश्च अहम् आह्वयामि।' एवं धर्मज्ञः भरतः, वसिष्ठपुरोहितः च, महर्षिणा भरद्वाजेन सत्कृत्य, तस्य आश्रमे रात्रिं निन्युः।