सैषा पुण्या सेना धर्मात्मना भरतेन विविधैरुपायैः गङ्गां तीर्त्वा, शुभे मुहूर्ते प्रवरं प्रयागवनं प्रति प्रस्थितवती। तस्यां सेनायां सम्यक् समाश्वास्य च सम्यक् व्यवस्थितां कृत्वा, महात्मा भरतः पुरोहितैः सह महर्षिं भरद्वाजमवलोकयितुं प्रस्थितः। स तु महर्षेः भरद्वाजस्य देवतानां पुरोहितस्य रम्यं आश्रमपदं, तत्र वृक्षश्च कुटीरश्च शोभनं तस्य महर्षेः काननं दृष्टवान्। ततः स भरतः, दूरादेव भरद्वाजाश्रमं विलोक्य, सर्वां सेनां स्थापनयामास; ततः मन्त्रिभिः सह अग्रतः प्रस्थितः। धर्मज्ञः स भरतः शस्त्राणि कवचानि च त्यक्त्वा, उत्तमानि वस्त्राणि परिधाय, पुरोहितेन वसिष्ठेन अग्रे गच्छता पृष्ठतः प्रस्थितः। तदा भरद्वाजदर्शनाय राघवः मन्त्रिणः स्थापयित्वा, पुरोहितस्य पृष्ठतः गतः। महातपाः भरद्वाजः वसिष्ठं दृष्ट्वा शीघ्रं आसनात् उत्थाय, शिष्येभ्यः अर्घ्यादीन् आनयितुम् आज्ञापयत्। तत्र वसिष्ठसहितस्य भावः दर्शितः। तान् अर्घ्यं पाद्यं च दत्त्वा, फलानि च क्रमशः समर्प्य, धर्मात्मा भरद्वाजः तेषां कुशलं पप्रच्छ। दशरथस्याचार्यः सन्, सः सेनां कोशं मित्राणि मन्त्रिणः च अयोध्यायां पृच्छन्, न तु राजानं कीर्तयामास। वसिष्ठः च भरतः च तं महर्षिं पप्रच्छतुः—शरीरस्य, अग्नीनां, वृक्षाणां, शिष्याणां, मृगपक्षिणां च कुशलम्। तदा भरद्वाजः राघवे स्नेहेन बध्नानः, भरतस्य वचः अनुमन्य, प्रत्युवाच। "कस्मात् त्वं, राज्यं पालयन्, इह आगतः? सर्वं मे आख्याहि, मनः मे न शान्तम्। कौसल्यया शत्रुघ्नः पुत्रः जनितः, सः भ्रात्रा भार्यया च चिरं वनवासाय नीतः। सः महात्मा पितरि स्त्रियैः वशं गतेन, चतुर्दश वर्षाणि अत्र वने वासाय आज्ञापितः। त्वं किल तस्मिन् निर्दोषे, राज्यं निर्बाधं भुङ्क्ष्व इति कामयमानः, तस्य भ्रातुः च, किंचित् अधर्मं कर्तुमिच्छसि?" एवं उक्तः भरतः भरद्वाजं प्रत्युवाच, अश्रुपूर्णलोचनः, शोकसंविग्नगद्गदस्वरः—"यदि मां भगवाञ्श्चापि एवं चिन्तयति, तर्हि नष्टः अस्मि; मा मां दोषे संदेहं कुरुष्व, न च मां तिरस्कुरु। या मम मातरः मयि सती, या उक्तवती, तन्न मम प्रीत्या, न च तद्वचनं मया स्वीकृतम्। अहम् एतम् नरसिंहम् अन्वेष्य, तस्य प्रसादं प्रार्थयन्, अयोध्यां प्रत्यानेयितुं, तस्य चरणयोः प्रणम्य आगतः। त्वं कृपां मयि कुरुष्व, भगवन्, राघवः भूमिपः कुतः इति मे कथय।" ततः वसिष्ठपुरोहितादिभिः प्रेरितः, भगवाञ्श्च भरद्वाजः सौम्यं वाक्यं भरताय प्राह—"एष ते धर्मः, नरसिंह, रघुवंशनन्दन! ज्येष्ठेषु श्रद्धा, आत्मसंयमः, सत्पथानुगमनं च। एष धर्मः ते चित्ते स्थिरः इति अहं जानामि; विस्तरेण त्वां पृच्छन्, तव कीर्तिं वृद्ध्यर्थं एवम् अकरवम्। अहं जानामि—रामः धर्मज्ञः सीतया लक्ष्मणेन च सह, चित्रकूटमहागिरौ वसति। श्वः त्वं मन्त्रिभिः सह तत्र गमिष्यसि, अत्र मम प्रियं कुरु, त्वं कामदः प्राज्ञः।" एवं भरतः प्रशान्तचित्तः, शोभनरूपः, "एवमस्तु" इति प्रत्युक्त्वा, तस्मिन्नाश्रमे रात्रौ वासाय निश्चितवान्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य एकोननवतितमोऽध्यायः समाप्तः। ततः महर्षिः तत्र वासाय निश्चित्य, कैकेयीपुत्रं भरतं अतिथिरूपेण आमन्त्रयामास। भरतः तं उवाच—"यद्वा वन्ये यथोचितं पाद्यं अर्घ्यं अतिथिसत्कारं च सर्वं कृतं भगवता।" ततः भरद्वाजः प्रसन्नः सस्मितं भरतं उवाच—"त्वं स्नेहेन पूरितः, किंचित् उपचारेण अपि तुष्टः।" "मम सेना भोजनं प्राप्नुयात्, एष मम स्नेहः, त्वं च योग्यः नराधिप। किं त्वया सेना दूरस्थिता कृताऽत्रागतः? किं न सेनया सह आगतः, नरश्रेष्ठ?" इति पृष्टः, भरतः अञ्जलिं कृत्वा ऋषिं प्रत्युवाच—"नाहं भगवन् सेनया सह आगतः, भयात् तव। राज्ञा वा युवराजेन वा, मुनयः राज्ये नित्यं रक्षितव्याः। अग्र्याः अश्वाः नराः मदोत्कटाः नागाः च, भगवन्, मम अनुगच्छन्ति, महतीं पृथिवीं व्याप्य। ते वृक्षान्, आपः, भूमिं, कुटीराणि, किञ्चिदपि न हिंस्युः; अतः अहं एकाकी आगतः।" ततः महर्षिणा "सेनां आनय" इति आदेशेन, भरतः सेनायाः आगमनं व्यवस्थितवान्। ततः सः अग्निशालां प्रविश्य, आपः पीत्वा, शुचिः सन्, अतिथिसत्काराय विश्वकर्माणं आह्वयत्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य एकनवतितमोऽध्यायः समाप्तः।