गङ्गायाः पारं प्राप्त्य जनान् सुरक्षित्य, तत्र नौकाः तेषां बान्धवाश्च वेणुवृक्षैः विविधव्यापारान् समारभन्त। गजाश्च विजयपताकाभिः भूषिताः, कर्णिकारैः प्रेरिताः, नौकान् समतिक्रम्य पताकाधारिण इव गिरयः शोभन्ते स्म। केचन नौकाभिः, केचन तृणकाष्ठैः कृतैः प्लवैः, अन्ये कुम्भैः, अपराः स्वहस्ताभ्यां प्लवनं कृत्वा, गङ्गाम् अतिक्रम्य ययुः। सा धर्मिष्ठा सेनापि गङ्गां तैः तैः उपायैः तीर्त्वा, शुभे मुहूर्ते प्रयागस्य विशिष्टवनं प्रति प्रस्थितवती। ततः भरतः महात्मा सेनां सान्त्वयित्वा, ताम् उचितानि स्थानानि दत्वा, पुरोहितैः सह महर्षेः भारद्वाजस्य दर्शनाय प्रस्थितः। स महर्षेः भारद्वाजस्य आश्रमं, ब्राह्मणश्रेष्ठस्य, देवतानां पुरोहितस्य, सुशोभनं कुटीरवृक्षवाटिकायुतं वनं दृष्ट्वा, तत्र समुपेत्य स्थितः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकोननवतितमः सर्गः समाप्तः। दूरात् एव भारद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा, नरश्रेष्ठः भरतः सर्वां सेनां तत्रैव स्थाप्य, मन्त्रिभिः सह पुरतः गतः। धर्मज्ञः सः शस्त्रवर्माणि त्यक्त्वा, उत्तमवस्त्रधरः, पुरोहितमुख्यस्य नेतृत्वे, पादयात्रया अग्रे प्रस्थितः। ततः भरतः मन्त्रिणः स्थापयित्वा, पुरोहितस्य पृष्ठतः भारद्वाजस्य साक्षात्कारे प्रस्थितः। तत्र वसिष्ठं दृष्ट्वा, महातपाः भारद्वाजः शीघ्रं आसनात् उत्थाय, शिष्येभ्यः अर्घ्यादीन् आनयितुम् आदेशं दत्तवान्। वसिष्ठसहितस्य तस्य अर्थः अत्र निर्दिष्टः। सम्यक् अर्घ्यं पाद्यं च दत्वा, फलानि यथान्यायं निवेद्य, धर्मात्मा भारद्वाजः तेषां कुलस्य कुशलं पृष्टवान्। दशरथस्य आचारज्ञः सः, सेनायाः कोषस्य मित्राणां मन्त्रिणां च अयोध्यायाम् अवस्थां पृष्टवान्, न तु राजानं स्मृतवान्। वसिष्ठः भरतश्च तस्य शरीरे, अग्निषु, वृक्षेषु, शिष्येषु, मृगपक्षिषु च कुशलं पृष्टवन्तौ। तस्य अनुमत्यैव महातपाः भारद्वाजः, राघवस्नेहबद्धः, भरताय प्रत्युवाच। 'कस्मात् त्वं, राज्यं पालयन्, अत्र आगतः? सर्वं निवेदय, मे मनः न विश्रान्तम्। कौसल्यया शत्रुनाशकः, हर्षदायकः, भ्रात्रा भार्यया च सह, दीर्घकालं वनवासाय प्रस्थितः। सः महायशाः, पित्रा स्त्रीवशगतेन, चतुर्दशवर्षाणि अत्र वने वासाय आदेशितः। नूनं तं निर्दोषं त्वं न राज्यकामः, भ्रात्रा सह विघ्नरहितं राज्यं भोक्तुम् इच्छसि?' एवं उक्ते, भरतः भारद्वाजस्य प्रति अश्रुपूर्णलोचनः, शोकविपर्यस्तवाचा प्रत्युवाच। 'यदि मयि अपि एषा बुद्धिः भवति, अहं नष्टः; मयि दोषं मा शङ्किष्ठाः, मा मां शासि। या मम मातराऽन्यथा वदति, सा मम न रोचते, न च तान् वचनानि मया स्वीकृतानि। अहम् एतं पुरुषव्याघ्रं, तस्य अनुग्रहम् इच्छन्, अयोध्यायाः प्रतिनिवर्तनाय, तस्य पादयोः प्रणम्य आगतः। त्वं मयि कृपा दर्शय, भगवन्, रामः भूमिपतिः कत्र स्थाने वर्तते इति ब्रूहि।' ततः वसिष्ठाद्यैः पुरोहितैः प्रेरितः, भगवाँश्च भारद्वाजः भरताय प्रीत्या वाक्यम् उवाच। 'एषा प्रवृत्तिः त्वयि युक्ता, रघुनन्दन, ज्येष्ठेषु पूज्यता, आत्मसंयमः, सत्पथानुगमनं च। एषा बुद्धिः तव दृढा इति अहं जानामि; त्वां विस्तरेण पृच्छन् तव कीर्तिं वर्धयितुम् इच्छामि। अहं वेद्मि, रामो धर्मात्मा सीतया लक्ष्मणेन च सह, चित्रकूटमहागिरौ वसति। श्वः तत्र गन्तासि, अत्र मन्त्रिभिः सह विश्रान्त्वा; एषा मम इच्छा, त्वं ताम् अनुवर्तस्व, कामनिपुण।' एवं भरतः प्रतिपन्नः, प्रशान्तचित्तः, 'एवं भवतु' इत्युक्त्वा, तस्मिन्नेव आश्रमे रात्रौ वासाय निश्चितवान्। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य नवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः महर्षिः, तत्रैव वासाय निश्चित्य, कैकेयीपुत्रं भरतं आतिथ्याय आमन्त्रितवान्। भरतः तस्मै उवाच—'त्वया सर्वं यथोचितं कृतं, पाद्यं अर्घ्यं आतिथ्यं च, यथा अरण्ये उचितम्।' तदा भारद्वाजः स्मितपूर्वम् उक्तवान्—'त्वं स्नेहेन पूर्णः, लघुना अपि तुष्टः।' 'त्वदीयं सैन्यं भोजनाय इच्छामि; मम स्नेहः यथोचितः, त्वं च योग्यः, नरश्रेष्ठ। किं तु, किमर्थं सैन्यं दूरस्थं कृत्वा आगतः? किमर्थं न सेनया सह आगतः, नरश्रेष्ठ?' भरतः कृताञ्जलिः प्रत्युवाच—'न अहं सैन्येन आगतः, भगवन्, भयात् ते।' 'राज्ञा वा युवराजेन वा, तपस्विनः सदा रक्षितव्याः, राज्ये हिंसारहिताः। अश्वश्रेष्ठाः नराश्च, मदोन्मत्ताः गजश्रेष्ठाश्च, भगवन्, मम पृष्ठतः इमां पृथिवीं व्याप्नुवन्ति।' एवं सर्गानुक्रमेण, भरतः सेनया सह गङ्गां तीर्त्वा, प्रयागवनं गत्वा, भारद्वाजाश्रमं समुपेत्य, वसिष्ठपुरोहितैः सह महर्षिणा पूजितः, तेन रामस्य समाचारं पृष्ट्वा, चित्रकूटस्थं रामं प्रतिप्रस्थानेन सह, तत्रैव रात्रौ वासाय निश्चितः। महर्षिणा आतिथ्यं कृतं, भरतस्य विनयः, तस्य सैन्यस्य महत्त्वं च, सर्वं धर्मयुक्तया रीत्या तत्र सम्यक् प्रतिपादितम्।