ततः केचन नौकाः स्त्रीभिः पूर्णाः आसन्, केचन अश्वैः, केचन च महता धनसमूहैः रथयोजितैः। ताः नौकाः पारं प्राप्ताः, जनान् उतार्य, नाविकाः स्वजनैः सह वेणुदण्डैः नानाविधान् व्यवस्थाः कर्तुं प्रारब्धवन्तः। गजेन्द्राः अपि विजयपताकाभिः भूषिताः, कञ्चुकिभिः प्रेरिताः, नदीं तीर्त्वा पताकाधर गिरिश्रृङ्गवत् ददृशिरे। केचित् नौकाभिः, अन्ये पुलकैः, केचित् कुम्भैः, अन्ये बाहुभ्यां प्लवमानाः गङ्गां तीर्त्वा जग्मुः। सा धर्मात्मिका सेनाः नानाप्रकारैः गङ्गां तीर्त्वा शुभे मुहूर्ते प्रशस्तं प्रयागवनं प्रति प्रस्थितवती। सेनां समाश्वास्य, सम्यक् व्यवस्थित्य, महात्मा भरतः ब्राह्मणैः सह, महर्षिं भरद्वाजं द्रष्टुं प्रस्थितः। स महर्षेः ब्रह्मर्षेः देवपुरोहितस्य आश्रमं समीपमुपसृत्य, रमणीयं कुटीरवृक्षवनं तस्य प्रख्यातस्य मुनेश्च ददर्श। एवं श्रीमदयोध्याकाण्डस्य एकोननवतितमः सर्गः वाल्मीकि-रामायणे समाप्तः। दूरात् एव भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा, नरश्रेष्ठः भरतः सर्वां सेनां स्थापयित्वा मन्त्रिभिः सह अग्रे गतः। धर्मज्ञः स, शस्त्रबन्धं समुत्सृज्य, उत्तमानि वस्त्राणि परिधाय, पुरोहितेन अग्रेण सह पादैः एव प्रस्थितः। ततः भरद्वाजस्य दर्शनाय राघवः मन्त्रिणः स्थापयित्वा, पुरोहितपृष्ठतः प्रस्थितः। वासिष्ठं दृष्ट्वा महातपाः भरद्वाजः शीघ्रं आसनात् उत्थाय, शिष्यान् आहूय अर्घ्यादि अपाकर्षयत्। तेषां पाद्यं अर्घ्यं फलं च यथाक्रमं दत्वा, धर्मात्मा स मुनिः कुलस्य कुशलं पप्रच्छ। दशरथस्य आचार्यं विज्ञाय, स सेनां कोषं सुहृदः मन्त्रिणः च अयोध्यायाम् अपृच्छत्; न तु राजानं। वसिष्ठः भरतश्च तं मुनिं तस्य शरीरस्य, अग्नीनां, वृक्षाणां, शिष्याणां, मृगपक्षिणां च कुशलं पप्रच्छताम्। ततः स महातपाः भरद्वाजः, राघवस्नेहेन बध्नानः, भरतस्य प्रष्ठे प्रतिजगाद। 'कस्य हेतोः त्वं इह प्राप्तः, राज्यं पालयन्? सर्वं मे कथय, न मे मनः प्रशान्तम्। कौसल्याम् उत्तमः पुत्रः शत्रुघ्नः, प्रियदर्शनः, भ्रात्रा भार्यया च सह चिरं वनवासाय गतः। स प्रसिद्धः पितुः वचनात्, स्त्रीवशगस्य, चतुर्दशवर्षाणि अत्र वने वसन्। कथं त्वं तस्य निर्दोषस्य राज्यसुखम् अनायासेन अनुजेन सह भोक्तुम् इच्छसि?' एवं उक्तः भरतः भरद्वाजं प्रत्युवाच, अश्रुपूर्णलोचनः, विषण्णस्वरः। 'यदि अपि भगवतः मयि एषा बुद्धिः, अहं नष्टः; मा माम् एषा दोषबुद्धिः भवतु, मा मां उपालभस्व। मम मातरः मम अनुपस्थिते यत् उक्तवती, तद् न मे रोचते, न च तानि वचनानि मया स्वीकृतानि। अहम् अनघं पुरुषसिंहं अनुग्रहार्थं, पादयोः पतित्वा, अयोध्यां प्रतिनेतुम् आगतः। कृपां मयि कुरुष्व, भगवन्, रामः भूमिपालः कुत्र इति मे कथय।' ततः वसिष्ठादिभिः प्रेरितः, स महर्षिः भरद्वाजः भरतं मधुरया वाचा प्रत्युवाच। 'एवं त्वया यद् आचरणं, नरसिंह, रघुनन्दन, जेष्ठपूजनं, दमः, सत्पथानुगमनं च, उत्तमम्। एषा बुद्धिः तव दृढा, अतः तव कीर्त्यर्थं एव अहं त्वां परिक्षिप्य पृच्छामि। अहं जानामि धर्मज्ञः रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह, चित्रकूटमहागिरौ वसति। श्वः तत्र गमिष्यसि, इह रात्रिं मन्त्रिभिः सह विश्रम्य, मम एषा इच्छा संपादय।' भरतः तु प्रतिनिश्चितः, तस्य मुनेश्च वचनेन सान्त्वितः, 'एवं भवतु' इति उक्त्वा, तस्मिन् आश्रमे रात्रिं वासं कर्तुम् अचिन्तयत्। एवं श्रीमदयोध्याकाण्डस्य नवतितमः सर्गः वाल्मीकि-रामायणे समाप्तः। ततः मुनिः तत्रैव वासाय निश्चित्य, कैकेयीसुतं भरतं अतिथिसंमानाय आह्वयत्। भरतः तस्मै उवाच, 'भगवन्, त्वया सर्वं कृतं, पाद्यं, अर्घ्यं, अतिथिसत्कारश्च, यथायोग्यं वने।' भरद्वाजः प्रसन्नेन मुखेन तम् उवाच, 'जानामि त्वं स्नेहेन पूर्णः, यः कश्चित् सत्कारः, स एव तव प्रियः।' 'त्वदीयं सैन्याय भोजनं दातुम् इच्छामि; मम स्नेहः यथायोग्यं, त्वं च अर्हसि, नरश्रेष्ठ। किं तु, किमर्थं दूरस्थां सेनां कृत्वा, त्वं एकः आगतः? सैन्येन सह न आगतः, किमर्थम्?' भरतः कृताञ्जलिः प्रत्युवाच, 'भगवन्, अहम् न सैन्येन सह आगतः, भयात् ते। राज्ये, राजा वा युवराजः वा, सदा तपस्विनः रक्षितव्याः, तेषां अहितं न कर्तव्यम्।