नदीतीरमुपगताः सर्वे जनाः पताकाभिरलंकृतैः नौकाभिः शीघ्रगामिभिः स्वयमेव नाविकैः सहिताः त्वरया पारं नीताः। ताः नौकाः केचन स्त्रीभिः पूर्णाः, केचन अश्वैः, केचन महता वित्तेन युक्ताः वाहनैः सह पारं गच्छन्ति स्म। पारं प्राप्त्य जनान् उतार्य नाविकाः स्वजनैः सह बांसपदाभिः विविधान् व्यवस्थाः कर्तुं आरब्धवन्तः। गजेन्द्राः अपि विजयपताकाभिः शोभिताः महावतैः प्रेरिताः, ध्वजैः युक्ताः पर्वताः इव नदीं तीर्त्वा विराजन्ते स्म। केचन नौकाभिः, केचन पुलकैः, केचन कुम्भैः, अन्ये च बाहुभिः एव तं जलमार्गं अतीत्य पारं ययुः। सा धर्मिष्ठा सेना विविधानि उपायानि उपयुज्य गङ्गां तीर्त्वा शुभे मुहूर्ते प्रायागस्य उत्तमं वनं प्रति प्रतस्थे। ततः महात्मा भरतः सेनां आश्वास्य यथायोग्यं निवासयित्वा, पुरोहितैः सह महर्षिं भारद्वाजं द्रष्टुं प्रस्थितः। सः महर्षेः भारद्वाजस्य आश्रमं समुपेत्य, देवानां पुरोहितस्य, तत्र रम्ये वने तस्य महर्षेः शोभनं कुटीरवृक्षगणं दृष्टवान्। एवं श्रीमदयोध्याकाण्डस्य एकोननवतितमः सर्गः समाप्तः। दूरतः एव भारद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा नरश्रेष्ठः भरतः सर्वां सेनां स्थित्वा मन्त्रिभिः सह अग्रे गतः। धर्मज्ञः सः आयुधानि कवचानि च त्यक्त्वा, उत्तमवस्त्राणि धारयन्, पुरोहितं पुरस्कृत्य पादैः एव आगच्छन्। तदा भारद्वाजदर्शनाय राघवः मन्त्रिणः स्थित्वा, पुरोहितं अनुगम्य पृष्ठतः प्रतस्थे। वसिष्ठं दृष्ट्वा महातपाः भारद्वाजः शीघ्रं आसनात् उत्थाय शिष्यान् अर्घ्यादीन् आनयितुं आज्ञापयत्। वसिष्ठसहितस्य अर्थः अत्र निर्दिष्टः। तान् पूजयित्वा पाद्यं च अर्घ्यं च, ततः फलं यथाक्रमं दत्त्वा, धर्मात्मा सः तेषां कुशलं पप्रच्छ। दशरथस्य चरित्रं विदित्वा, अयोध्यायां सेनायाः कोशस्य मित्राणां मन्त्रिणां च कुशलं पप्रच्छ, न तु राज्ञः। वसिष्ठः भरतः च तस्य शरीरे, अग्निषु, वृक्षेषु, शिष्यानां च, मृगपक्षिणां च कुशलं पप्रच्छतुः। एवं संगत्य महातपाः भारद्वाजः राघवे बन्धुत्वात् भरताय प्रत्युवाच। 'कस्य हेतोः त्वं अत्र आगतः, राज्यं पालयन्? सर्वं मे आख्याहि, न मे मनः प्रशान्तम्। कौसल्यायाः पुत्रः रिपुं जयन्, हर्षदः, भ्रात्रा पत्न्या च सह चिरं वनवासाय नीतः। सः महायशाः पित्रा, स्त्रीवशेन, चतुर्दश वर्षाणि अत्र वने वासाय प्रेषितः। नूनं त्वं तस्य निर्दोषस्य अनिष्टं कर्तुमिच्छसि, राज्यं चानुप्रतिकूलं भ्रात्रा सह भोक्तुमिच्छसि?' एवं उक्तः भरतः भारद्वाजं प्रति अश्रुपूर्णलोचनः, शोकविक्लवः, प्रत्युवाच— 'यदि अपि भगवतः एषा बुद्धिः, अहं नष्टः; मा मयि दोषं शङ्किष्यः, मा मां शासिषुः। या मम मातरः मया अननुज्ञातं उक्तवती, तदपि न मम रोचते, नाहं तद् अनुमन्ये। अहं तं पुरुषर्षभं अनुग्रहार्थम् आगतः, तं प्रत्ययोध्यां प्रतिनेतुं, तस्य पादौ प्रणमितुं। कृपां मयि दर्शय, भगवन्, रामस्य भूमिपतेः अद्य कुत्रावस्थितं तदाख्याहि।' ततः वसिष्ठाद्यैः पुरोहितैः प्रेरितः महर्षिः भारद्वाजः भरताय सौम्यं वचनं उवाच— 'एष ते अनुकूलं, पुरुषर्षभ, रघुनन्दन; ज्येष्ठानां पूजनं, स्वात्मनिग्रहः, सत्पथानुगमनं च। एषा बुद्धिः तव दृढा, तस्मात् अहं तव कीर्तिवृद्ध्यर्थं बहु पृष्टवान्। रामः धर्मवित्, सीतया लक्ष्मणेन च सह, चित्रकूटमहागिरौ वसति। श्वः तत्र गमिष्यसि, इह रात्रिं मन्त्रिभिः सह विश्रान्त्वा, मम एषा इच्छा सिध्यतु, त्वं बुद्धिमान्।' एवं प्रतिश्रुत्य, भरतः प्रशान्तचित्तः, 'एवं भवतु' इति उक्त्वा, तस्मिन्नाश्रमे रात्रिं वासं कर्तुं निश्चितवान्। एवं श्रीमदयोध्याकाण्डस्य नवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः महर्षिः तत्रैव वासं निश्चित्य, कैकेयीपुत्रं भरतं अतिथिसंस्कारार्थं आमन्त्रयामास। तस्मै भरतः उवाच— 'सर्वं यथोचितं त्वया कृतं—पाद्यं, अर्घ्यं, अतिथिसत्कारः—यथा अरण्ये युक्तम्।' तदा भारद्वाजः स्मयमानः भरतं प्रति उवाच— 'जानामि त्वं स्नेहयुक्तः, किञ्चिदपि सत्कारं प्रीत्या गृह्णासि।' 'तेषां सेनायाः भोजनं दातुमिच्छामि; मम तव च स्नेहः यथोचितः, त्वं च अर्हसि, नरश्रेष्ठ।' 'किं तु कुतः दूरस्थां सेनां त्यक्त्वा आगतः? किं न सेनया सह आगतः, नरश्रेष्ठ?' भरतः कृताञ्जलिः तपस्विनं प्रत्युवाच— 'नाहं सेनया सह आगतः, भगवन्, त्वत्तः भीतः।