राजा भरतः प्रातःकाले सुप्रसन्नः गङ्गातीरं प्रति गुहम् इत्युक्त्वा उवाच— "राजन्, सुखेण नक्तं व्यतीतम्, त्वया च मानिताः स्मः। अधुना, बहुभिः नौभिः सह नौकिकाः अस्मान् गङ्गां पारयन्तु।" इति। गुहः तु भरतस्य आज्ञां श्रुत्वा शीघ्रं नगरं प्रविश्य स्वबान्धवान् इत्युवाच— "उत्तिष्ठत, जाग्रत, सर्वदा शुभं वः स्यात्। नौकाः संगृह्यत, सैन्यं पारयिष्यामः।" इति। तस्य आज्ञया ते सर्वे शीघ्रं समुत्थाय, राजाज्ञया, पञ्चशतं नौकाः सर्वतः संगृह्य आसन्। तत्र काःचित् नौकाः स्वस्तिकचिह्नैः विशिष्टाः, महाघण्टाभिः भूषिताः, पताकाभिः शोभिताः, पताकायुक्ताः, दृढनिर्मिताश्च आसन्। ततः गुहः शुभ्रच्छदनाच्छादितां, स्वस्तिकचिह्नितां, मङ्गलवाद्यनिनादितां, रम्यां नौकां आनयत्। तस्मिन्नेव भरतः बलवान् शत्रुघ्नश्च आरूढौ। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याश्च राजमहिष्यः, पुरोहितः अग्रतः, वृद्धाः ब्राह्मणाश्च, ततः राजपत्न्यः, रथाः, शालाश्च अनुगच्छन्। तेषां छावनवृत्त्यर्थं वह्नीन् प्रज्वाल्य, तीर्थे प्रविशन्तः, स्वसंपत्तीन् वहन्तः जनानां निनादः स्वर्गमिव व्याप्तवान्। पताकाभिः शोभिताः नौकाः, नौकिकैः स्वयमेव, शीघ्रं जनान् पारयामासुः। केचन स्त्रीभिः पूर्णाः, केचन अश्वैः, केचन महद्रत्नसम्पद्भिः रथयुक्ताः आसन्। पारं प्राप्त्वा, जनान् उतार्य, नौकिकाः स्वबान्धवैः सह विविधव्यवस्था बर्हिष्काष्ठैः चक्रुः। गजाः विजयध्वजैः भूषिताः, स्वारोहीभिः प्रेरिताः, नौकया गच्छन्तः पताकायुक्तगिरयः इव बभासिरे। केचन नौकया, केचन प्लवैः, केचन कुम्भैः, केचन बाहुभिः तर्तुम् आरब्धाः। सा धर्मिष्ठा सेनाः गङ्गां विविधैः उपायैः तरित्वा, शुभे मुहूर्ते श्रेष्ठं प्रयागवनं प्रति प्रस्थिताः। भरतः महात्मा, सेनां समाश्वास्य, ताञ्च यथायोग्यं न्यस्य, पुरोहितैः सह महर्षिं भारद्वाजं द्रष्टुं प्रस्थितः। सः महर्षेः भारद्वाजस्य आश्रमं समुपेत्य, देवब्राह्मणस्य, तस्य रम्यं कुटीवनं, शोभनं वनं, दृष्टवान्। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकोननवतितमः सर्गः वाल्मीकीय रामायणे समाप्तः। दूरात् एव भारद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा, पुरुषर्षभः भरतः सर्वां सेनां स्थित्वा, मन्त्रिभिः सह अग्रे प्रस्थितः। धर्मज्ञः सः, शस्त्रवर्यं चिराय त्यक्त्वा, शुभवस्त्रधारी, पुरोहितं पुरस्कृत्य, पादे पादे प्रस्थितः। भारद्वाजदर्शनाय, राघवः मन्त्रिणः स्थित्वा, पुरोहितस्य पृष्ठतः प्रस्थितः। वसिष्ठं दृष्ट्वा, महातपाः भारद्वाजः शीघ्रं आसनात् उत्थाय, शिष्येभ्यः अर्घ्यादीन् आनयितुम् आज्ञापयत्। वसिष्ठसहितः इति अर्थः। तान् अर्घ्यं पाद्यं च दत्वा, फलानि च यथाक्रमं, धर्मात्मा तेषां कुशलं पप्रच्छ। दशरथस्य वृत्तं जानन्, सः सेनायाः, कोशस्य, मित्राणां, मन्त्रिणां च कुशलं पप्रच्छ, न तु राजा उल्लेखितः। वसिष्ठः भरतः च, तस्य कायस्य, वह्नीनां, वृक्षाणां, शिष्याणां, मृगपक्षिणां च कुशलं पप्रच्छतुः। तदा महातपाः भारद्वाजः, राघवस्नेहेन बद्धः, भरताय प्रत्युवाच। "कस्मात् त्वं, राज्यं पालयन्, इह आगतः? सर्वं मे आख्याहि, मनः मे न प्रशान्तम्। कौसल्यया शत्रुघ्नारिणा, हर्षदायिना, भ्रात्रा च भार्यया च सह दीर्घकालं वनवासः कृतः। सः प्रख्यातकीर्तिः, पित्रा स्त्रीवशगतेन, चतुर्दशवर्षाणि अत्र वने वासाय प्रेषितः। कथं त्वं तं निर्दोषं, राज्यसुखलाभाय, अनुजेन सह, अनिष्टं कर्तुम् इच्छसि?" इति। एवं उक्तः भरतः भारद्वाजं प्रत्युवाच, अश्रुपूर्णलोचनः, दुःखेन कण्ठगद्गदः। "यदि अपि भगवतः मम विषये एवं चिन्तनम्, अहं नष्टः। मा मां दूषय, न च मां तादृशं मन्यस्व। मम माता, मम अनुपस्थितौ, यत् उक्तवती, तत् न मम प्रीत्यर्थम्, न च तानि वचांसि मया स्वीकृतानि। अहं तं नरव्याघ्रं, तस्य अनुग्रहम् इच्छन्, अयोध्यां प्रत्यनयितुम्, पादयोः पतितुं च आगतः। त्वं मम अवस्थां विचिन्त्य, दयां कुरु; रामः भूमिपतिः कुत्र वर्तमानः, तद् ब्रूहि।" ततः वसिष्ठाद्यैः पुरोहितैः प्रेरितः, भगवाँस्स महर्षिः भारद्वाजः भरताय स्नेहपूर्वकं वचनम् उक्तवान्— "एष धर्मः त्वया अर्च्यः, रघुनन्दन, ज्येष्ठोपसेवा, स्वसंयमः, साधुवृत्तानुगमनं च। एतत् ते चित्ते दृढम्, अहं त्वां विस्तरेण पृच्छन्, तव कीर्तिवृद्ध्यर्थम्। अहं जानामि— रामो धर्मज्ञः, सीतया लक्ष्मणेन च सह, तव भ्राता, महति गिरौ चित्रकूटे वसति। श्वः त्वं तत्र गन्तासि, इह रात्रिं मन्त्रिभिः सह विश्राम्य; मम इच्छां पूरय, प्राज्ञ, कामसंपन्न!" इति।