गुहस्य स्नेहपूर्णं वचनं श्रुत्वा, भरतः रामस्य आज्ञाकारी, तं प्रत्युवाच। ‘‘राजन्, अस्माकं रात्रिः सुखेन व्यतीता, त्वया च मह्यं मानः कृतः। अधुना तव नाविकाः बहुभिः नौभिः सह अस्मान् गङ्गायाः पारं तारयन्तु।’’ इत्युक्त्वा भरतस्य आदेशं श्रुत्वा गुहः शीघ्रं नगरं प्रविश्य स्वबान्धवान् सम्बोधयामास—‘‘उत्तिष्ठत, जाग्रत, सदा शुभं भवतु! सर्वाः नावः सङ्गृह्य, अस्य सैन्यस्य पारगमनं कुरुत।’’ राजाज्ञया ते शीघ्रं समुत्थाय, सर्वतः पञ्चशतान् नौकाः संहृत्य, तत्र समागच्छन्। तासां काचित् स्वस्तिकचिह्नेन विशिष्टा आसीत्, महाघण्टाभिः भूषिता, पताकाभिः शोभिता, पताकायुक्ता, दृढरचना च। गुहः तत्र स्वस्तिकचिह्नितां शुभ्रचर्मावरणां, शुभवाद्यनिनादयुक्तां, रम्यां नावं आनयत्। तस्यां भरतः महाबलश्च शत्रुघ्नः आरूढौ। ततो कौसल्या, सुमित्रा, अन्याश्च राजमहिष्यः, पुरस्तात् पुरोहितः, वृद्धाः ब्राह्मणाश्च, ततः राजपत्नीः, रथाश्च, शिबिकाः चानुययुः। तेषां वासाय अग्नीन् प्रज्वाल्य, नदीमुत्तीर्णानां जनानां सामान् वहतां शब्दः दिवं व्यनुनादयत्। पताकाभिर्भूषिताः नाविकैरेव चालयमानाः नौकाः शीघ्रं जनसमूहं पारं नयन्ति। काचिद् नाव स्त्रीभिः पूर्णा, अन्याः अश्वैः, अपराः महद्धनं रथयुतं वहन्ति। पारं प्राप्त्य, जनान् उतार्य, नाविकाः स्वबान्धवैः सह बर्हिप्रवरैः व्यवस्थां कर्तुं प्रारब्धवन्तः। गजाः विजयपताकाभिः भूषिताः, स्वारूढैः प्रेरिताः, नदीं तीर्त्वा पताकायुक्तगिरिप्रख्याः बभुः। केचन नावाभिः, अन्ये पुलकैः, केचन कुम्भैः, अपरैः बाहुभिः प्लवनं कुर्वन्तः पारं ययुः। एवं सा धर्मिष्ठा सेना नानाप्रकारैः गङ्गां तीर्त्वा, शुभे मुहूर्ते, प्रेक्षणीयं प्रयागवनं प्रति प्रस्थितवती। सेनायाः सम्यक् परितोषं कृत्वा, तां सम्यक् व्यवस्थितां च स्थाप्य, महात्मा भरतः पुरोहितैः सह महर्षिं भरद्वाजं द्रष्टुं प्रस्थितः। स स महर्षेः आश्रमं, देवतानां पुरोहितस्य, रम्यकुटीरवृक्षोपेतं, तस्य महात्मनः शोभनं वनं दृष्ट्वा, समीपमगच्छत्। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकोननवतितमः सर्गः वाल्मीकिना काव्ये समाप्तः। भरद्वाजाश्रमं दूरात् दृष्ट्वा, नरश्रेष्ठः भरतः सर्वां सेनां तत्रैव स्थाप्य, मन्त्रिभिः सह अग्रे प्रस्थितः। धर्मज्ञः स भरतः शस्त्राणि कवचानि च त्यक्त्वा, उत्तमवस्त्रधारी, पुरोहितं पुरस्कृत्य, पादयात्रया अग्रे अगच्छत्। ततः भरतः मन्त्रिणः स्थापितवान्, स्वयं पुरोहितानुगतः भरद्वाजस्य साक्षात्कारे ययौ। महर्षिं वसिष्ठं दृष्ट्वा, भरद्वाजः महातपाः शीघ्रं आसनात् उत्थाय, शिष्यान् आहूय, अर्घ्यादीन् उपनीय, पाद्यं फलानि च यथाक्रमं दत्त्वा, धर्मात्मा स्नेहेन कुशलं पप्रच्छ। स दशरथस्य आचारं ज्ञात्वा, सेनायाः, कोशस्य, मित्राणां, मन्त्रिणां च आयोध्यायां कुशलं पप्रच्छ, न तु राज्ञः उल्लेखं कृतवान्। वसिष्ठः भरतः च तस्य शरीरस्य, अग्नीनां, वृक्षाणां, शिष्याणां, मृगपक्षिणां च कुशलं पप्रच्छतुः। एवं संप्रष्टे, महर्षिः भरद्वाजः, राघवस्नेहेन बद्धः, भरताय प्रत्युवाच—‘‘कस्य हेतोः त्वं, राज्यं पालयन्, अत्र आगतः? सर्वं मे आख्याहि, मनः मे न शान्तम्। कौसल्यायाः गर्भसम्भूतः शत्रुनाशकः, प्रमोददायकः, भ्रात्रा भार्यया च सह दीर्घकालं वनवासाय गतः। स महायशाः, पितुः स्त्रीवशगस्य आज्ञया, अत्र चतुर्दशवर्षाणि वने वसति। त्वं नूनं तस्य निर्दोषस्य, राज्यसुखलाभाय, भ्रात्रा सह, कञ्चित् अनिष्टं कर्तुमिच्छसि?’’ एवं उक्ते, भरतः भरद्वाजं प्रत्युवाच, अश्रुपूर्णलोचनः, दुःखसंरुद्धकण्ठः—‘‘यदि मां भगवाञ्श्चापि एवं मन्यते, तर्हि अहं नष्टः। मयि दोषसन्देहं मा कुरुष्व, न च मां तिरस्कारं कर्तुमर्हसि। मम मातरः मयि अनागतवाक्यं न काङ्क्षितवत्यः; न अहं तेन तुष्टः, न च तानि वचनानि स्वीकृतवान्। अहं तं पुरुषव्याघ्रं, तस्य अनुग्रहार्थं, आयोध्यां प्रत्यानीय, पादयोः पतितुं प्राप्तः। त्वं कृपां कुरु, मम स्थितिं विचिन्त्य, भगवन्, रामः भूमिपतिः कुतः इति मे आख्याहि।’’ ततः वसिष्ठपुरोहितादिभिः प्रेरितः, भगवाञ्श्च भरद्वाजः भरताय सौम्यं वचनं दत्तवान्—‘‘एवं ते आचरणं युक्तम्, पुरुषर्षभ, रघुनन्दन! ज्येष्ठपूजनं, दमः, सत्त्वानुगमनं च। एतत् ते चित्ते दृढं विद्मि; अहं त्वां विस्तरेण पृष्टवान्, तव कीर्तिवर्धनाय। अहं जानामि—रामः धर्मवित्, सीतया लक्ष्मणेन च सह, चित्रकूटमहागिरौ तिष्ठति।’’ इति एषा कथा, वाल्मीकिना विरचिते पवित्रे रामायणे, आयोध्याकाण्डे, एकस्रव्या रूपेण संप्रवर्तिता।