गुहः स्नेहपूर्वकं भरतं पप्रच्छ—"काकुत्स्थ! किं त्वया सरित्कूले सुखेन निशा यापिता? किं सर्वं कुशलं भवति त्वयि च सर्वसेनायां च?" तस्य प्रियं वचनं निशम्य, रामस्य शासनपालकः भरतः प्रत्युवाच—"राजन्, सुखेन नः रात्रिः व्यतीता, त्वया च सत्कृताः स्म। अधुना त्वदीयानौकिकैः बहुभिर् नौभिः गङ्गां प्रतारयतु सेनां च।" भरतस्याज्ञां श्रुत्वा गुहः शीघ्रं नगरे प्रविश्य स्वबन्धून् सम्बोधयामास—"उत्तिष्ठत, जाग्रत, नित्यं शुभं भवतु! नौकाः संगृह्य सेनां पारयिष्यामः।" तदाज्ञया ते शीघ्रं समुत्थाय राजाज्ञया सर्वतः पञ्चशतं नौकाः संनयन्। तासां काचिद् स्वस्तिकचिह्नेन विशिष्टा, महाघण्टाभिरलङ्कृता, ध्वजवती, पताकायुक्ता, दृढकृताश्चासन्। गुहः तत्र स्वस्तिकचिह्नितां नौकां शुभ्रकम्बलसंवृतां, मङ्गलवाद्यनिनादितां, शोभनां च समानीय, तत्र भरतं बलशालिनं शत्रुघ्नं चारोपयत्। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याश्च राजमहिष्यः, पुरोहितः पुरतः, वृद्धब्राह्मणाश्च, ततः राजपत्न्यः, रथाश्च, शालाश्च क्रमशः समारुह्य ययुः। ते सैन्यानि वहन्तः स्वशिबिराणां वह्नीन् प्रज्वाल्य नदीतीरं प्रविशन्तः स्वनं स्वनयन्तः स्वर्गमिव व्याप्य जग्मुः। ध्वजवतीः नौकाः नाविकैः स्वयमेव चाल्यमानाः शीघ्रं जनान् पारयामासुः। काचिद् नौका स्त्रीभिः पूर्णा, काचिदश्वैः, काचिद् वित्तसमृद्धैः रथयुक्तैः। पारं प्राप्त्वा जनान् स्थाप्य नाविकाः स्वबन्धुभिः सह वैणविकैः विविधानि व्यवस्थायामासुः। गजेन्द्राः विजयपताकाभिः भूषिताः, महावतैः प्रेरिताः, ध्वजैः शैलानिव शोभमानाः नदीं तर्तुम् आरब्धाः। केचन नौकाभिः, केचन फलकैः, केचन कुम्भैः, अन्ये हस्तैरपि प्लवनं कृत्वा पारमगच्छन्। सैव धर्मात्मिका सेना नानाप्रकारैः गङ्गां तरित्वा शुभे मुहूर्ते प्रयागस्य उत्तमं वनं प्रति प्रस्थितवती। तत्र भरतः महात्मा सैन्यान् समाश्वास्य यथायोग्यं न्यवेशयत्, पुरोहितैः सहितः महर्षिं भरद्वाजं द्रष्टुं प्रस्थितः। स महर्षेः ब्रह्मणः, देवपुरोहितस्य, आश्रमं समीपगतम्, तस्य रम्यं कुटीरवाटिकां वनशोभायुक्तां दृष्ट्वा सस्मार। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकोननवतितमः सर्गः वाल्मीकिमुनेः पावने रामायणे समाप्तः। भरद्वाजाश्रमं दूरात् दृष्ट्वा नरश्रेष्ठः भरतः सर्वाणि सैन्यानि स्थापयित्वा मन्त्रिभिः सह पुरतः जगाम। धर्मज्ञः सः शस्त्राणि कवचानि च त्यक्त्वा, उत्तमवस्त्रं परिधानं कृत्वा, पुरोहितं प्रागग्रतः कृत्वा पादयात्रया ययौ। ततः राघवः भरतः भरद्वाजस्य साक्षात्कारे मन्त्रिणः स्थापयित्वा पुरोहितानन्तरं जगाम। वसिष्ठं दृष्ट्वा महर्षिः भरद्वाजः शीघ्रं स्वस्थानात् उत्थाय, शिष्येभ्यः अर्घ्यादीन् आनयितुं समादिदेश। तान् अर्घ्यं पाद्यं च सम्यक्सम्प्रदानं कृत्वा, फलं च क्रमशः दत्वा, धर्मात्मा कुशलं पप्रच्छ। दशरथस्य आचरणं विज्ञाय, सः आयोध्यायां सेनायाः कोशस्य मित्राणां मन्त्रिणां च कुशलं पप्रच्छ, न तु राजानं स्मृतवान्। वसिष्ठः भरतश्च तस्याङ्गकुशलं, वह्नीनां, वृक्षाणां, शिष्याणां, मृगपक्षिणां च कुशलं पप्रच्छतुः। तदनु महातपाः भरद्वाजः, रामस्नेहेन बद्धः, भरताय प्रत्युवाच। "किं कार्यं त्वया कृतं यदिह आगतः, राज्यं पालयन्? सर्वं मे कथय, मे मनः न शान्तम्। कौसल्यया शत्रूनां हन्ता, प्रियदायकः, भ्रात्रा भार्यया च सह दीर्घकालं वनवासाय प्रस्थितः। सः महायशाः पितृवचनेन, स्त्रीवशगतेन, चतुर्दश संवत्सराणि वने वसति। त्वं तं निर्दोषं नरश्रेष्ठं भ्रातरं विगणय्य, राज्यं निर्बाधं भोक्तुम् इच्छसि किल?" एवं उक्तः भरतः भरद्वाजं प्रति अश्रुपूर्णनेत्रः, शोकसम्भ्रान्तया वाचा प्रत्युवाच—"यदि मयि एषा भावना, अहं नष्टः। मा माम् अत्र दोषे सन्देहं कुरुष्व, न च मां तं प्रकारेण शिक्षय। मम मातरः यदुक्तं मय्यसति, न तत् मम रोचते, नाहं तद् वचः अनुमन्ये। अहं तं पुरुषव्याघ्रं द्रष्टुम् आगतः, तस्य प्रसादं प्रार्थयन्, तं च आयोध्यां नयितुं पादौ च वन्दितुम्। त्वं माम् अनुग्रहीतुं युक्तः, मम स्थितिं विचिन्त्य, ब्रूहि भगवन्, रामः भूमिपालः कुत्र वर्तते?" ततः वसिष्ठप्रमुखैः पुरोहितैः प्रेरितः, भगवाञ्छ्रीभरद्वाजः भरतं प्रति प्रीत्या वाक्यमुवाच—"एष धर्मः त्वयि, रघुनन्दन, वृद्धोपसेवा, दमः, सत्पथानुगमनं च। एष निश्चयः ते चित्ते दृढः, अतः त्वां पृच्छन् अहं पुण्यां कीर्तिं ते वृद्धयितुम्।