अथ अहं दीर्घकालं अत्र स्थास्यामि, वनवासिनं राघवं स्मरन्ती, तं त्यक्तुं न शक्नुवन्ती। ततो गङ्गातीरस्य रात्रिं यत्र व्यतीतवन्तः, राघवः प्रातःकाले उत्तिष्ठन् शत्रुघ्नं सम्बोधयति। "शत्रुघ्न, उत्तिष्ठ! किम् अधः शयितः? शीघ्रं गुहं निषादराजं आनय; सः अस्माकं सैन्यं सुरक्षितं पारम् करिष्यति।" तं भ्राता प्रेरयन् शत्रुघ्नः प्रत्यवदत्—"न निद्रायामि, जागर्ति एव तं महात्मानं चिन्तयन्।" एवं तयोः सिंहोपमयोः संवादं कुर्वतोः, गुहः समये समुपेत्य, अञ्जलिं कृत्वा, भरतं अभ्युवादत्—"काकुत्स्थ, किम् सुखेन रात्रिं गङ्गातीरस्य व्यतीतवान्? सर्वे कुशलं अस्ति ते सैन्यस्य च?" गुहस्य स्नेहपूर्णं वचनं श्रुत्वा, रामानुगः भरतः प्रत्युवाच—"राजन्, रात्रिः सुखेन व्यतीता, त्वया सम्मानिताः। अधुना तव नौकायन्तः बहूनि नौकानि समाहृत्य अस्मान् गङ्गायाः पारम् अनयन्तु।" भरतस्य आदेशं श्रुत्वा, गुहः नगरं शीघ्रं गत्वा स्वबान्धवान् उवाच—"उत्तिष्ठत, जाग्रत, सर्वदा शुभं भवतु! नौकानि संगृह्य, सैन्यं पारम् करिष्यामः।" तस्य आज्ञया, ते शीघ्रं उत्तस्थुः, सर्वतः पञ्चशतानि नौकानि संगृह्य। तासु काचित् स्वस्तिकचिह्नेन विशिष्टा, महान् घंटाभिः भूषिता, पताकाभिः शोभिता, पतैः युक्ता, दृढनिर्मिता। गुहः ततः स्वस्तिकचिह्नितां शुभां नौकां शुक्लवस्त्रैः आवृतां, मंगलवाद्यैः घोषितां, आनयत्; तत्र भरतः बलशाली शत्रुघ्नः च आरूढौ। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याः राजमहिलाः, पुरोहितः अग्रे, वृद्धाः ब्राह्मणाः, राजपत्नीः, रथाः, शालाः च अनुगमनं कृतवन्तः। अग्नीन् प्रज्वाल्य, यत्र विश्रामस्थानं, तत्र गङ्गातीरं प्रवेश्य, तेषां सामानानि वहन्तां घोषः दिवं गच्छति। पताकाभिः शोभिताः नौकाः नाविकैः स्वयं चालिताः, शीघ्रं जनान् पारम् अनयन्। काचित् नौका स्त्रीभिः पूर्णा, काचित् अश्वैः, काचित् महद् धनं युक्तं वाहनैः। पारं प्राप्त्य, जनान् उतार्य, नाविकाः स्वबान्धवैः सह विविधं व्यवस्थां काष्ठदण्डैः कृतवन्तः। गजाः विजयध्वजैः भूषिताः, चालकैः प्रेरिताः, पारं गत्वा पताकायुक्तपर्वतवत् शोभन्ते। कश्चित् नौकायाः, कश्चित् तृणैः, कश्चित् कुम्भैः, कश्चित् हस्तैः तीरं प्राप्तवन्तः। सा धर्मात्मा सेना गङ्गां विविधैः उपायैः पारम् गत्वा, शुभे मुहूर्ते प्रयागवनं प्रति प्रस्थितवती। सैन्यं सान्त्व्य, यथायोग्यं व्यवस्थित्य, महात्मा भरतः पुरोहितैः सह, श्रेष्ठं ऋषिं भारद्वाजं द्रष्टुं प्रस्थितः। तेन तस्य आश्रमं, देवब्राह्मणस्य, द्रुमशालाभिः रम्यं, श्रेष्ठं वनं भारद्वाजस्य दृष्टम्। एवं अयोध्याकाण्डस्य नव्यं-अष्टाशीतितमः सर्गः वाल्मीकि-रामायणे समाप्तः। दूरात् भारद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा, पुरुषश्रेष्ठः सैन्यं स्थित्वा, मन्त्रिभिः सह अग्रे गतः। धर्मज्ञः, आयुधानि कवचं च त्यक्त्वा, शुभवस्त्राणि धारयन्, पुरोहितः अग्रे, पादयात्रया गतः। राघवः मन्त्रिणः स्थित्वा, पुरोहितस्य पृष्ठतः भारद्वाजस्य दर्शनाय प्रस्थितः। वसिष्ठं दृष्ट्वा, महातपाः भारद्वाजः शीघ्रं आसनात् उत्थाय, शिष्यान् समाहूत्य, अर्घ्यं दातुं आज्ञापयत्। तेषां अर्घ्यं, पाद्यं, फलानि च यथाक्रमं दत्वा, धर्मात्मा तेषां कुलस्य कुशलं पृष्टवान्। दशरथस्य आचार्यं ज्ञात्वा, अयोध्यायाः सैन्यं, कोशं, मित्राणि, मन्त्रिणः च पृष्टवान्, न तु राजानं। वसिष्ठः भरतः च तस्य कायस्य, अग्नीनां, वृक्षाणां, शिष्यानां, मृगपक्षिणां च कुशलं पृष्टवन्तः। तेन सहमतः, महातपाः भारद्वाजः, राघवस्नेहेन बध्दः, भरतं प्रत्युवाच। "किं कारणं तव आगमनस्य, राज्यं पालयन्? सर्वं कथय, मे मनः न स्थिरम्। कौसल्यायाः पुत्रः शत्रुनाशकः, हर्षदायकः, भ्रातृपत्नी सहितः, दीर्घकालं वनवासाय गतः। सः महायशाः, पितुः स्त्रीप्रेरितस्य, अत्र चतुर्दशवर्षाणि वनवासाय आज्ञातः। नूनं त्वं तस्य निर्दोषस्य अनिष्टं कर्तुम् इच्छसि, राज्यं विघ्नरहितं भुङ्क्तुं, भ्रातृसहितः?" एवं उक्तः, भरतः भारद्वाजं प्रत्युवाच, अश्रुपूर्णनेत्रः, शोकात् कण्ठः अवरुद्धः। "यदि भगवतः अपि मयि एवं चिन्तनं, तर्हि अहं विनष्टः; मयि दोषं मा शङ्क, न मां ताडय। मम माता मम अनुपस्थिते यत् उक्तवती, तत्र न मम अभिलाषः, न तानि वचनानि स्वीकरोमि।