भरतः तु, रामस्य कृते, शेषकालं सुखेन वनवासं कर्तुम् अयं प्रतिज्ञां कृतवान्—एषा न मिथ्या भविष्यति। तस्य भ्रातुः कारणेन शत्रुघ्नः मया सह न स्थास्यति; स तु लक्ष्मणेन सह, सत्त्ववान्, अयोध्यां रक्षिष्यति। द्विजातयः ककुत्स्थवंशजं अयोध्यायाम् अभिषेक्ष्यन्ति; यदि स बहुधा न प्रतिनिवर्तते, मम एषः सत्यः कामः देवैः पूर्येत, इति नमस्कृत्य प्रार्थयामि। तदा अहम् अपि दीर्घकालं अत्र स्थास्यामि, वनवासिनं राघवं स्मरन्, तं विहाय न शक्नोमि। एवं गङ्गातटे तां रात्रिं यापयित्वा, प्रभाते राघवः शत्रुघ्नं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्—"शत्रुघ्न, उत्तिष्ठ! किं त्वं शेषे? शीघ्रं गुहं निषादाधिपतिं आनय; स नः सैन्यस्य गङ्गातरं कर्तुं सहायः भविष्यति।" ततः शत्रुघ्नः भ्रातुः प्रेरितः प्रत्युवाच—"न अहम् सुप्तः, जागरः अस्मि, तं महात्मानं चिन्तयन् एव।" एवं तयोः सिंहोपमयोः संवादमाने, गुहः समये समुपेत्य, कृताञ्जलिः, भरतम् उवाच—"काकुत्स्थ, किं त्वं गङ्गातटे सुखेन रजनीम् अतीतः? किं सर्वं कुशलं तव च सैन्यस्य च?" स्नेहेन उक्तं गुहस्य वाक्यं श्रुत्वा, रामाज्ञया वर्तमानेन भरतेन प्रत्युत्तरम् अदीयत—"राजन्, अस्माकं रात्रिः सुखेन व्यतीता, त्वया च पूजिताः स्मः। अधुना तव नाविकैः बहुभिः नौभिः सह अस्मान् गङ्गां तारय।" भरतस्याज्ञां श्रुत्वा, गुहः शीघ्रं नगरं प्रविश्य स्वबान्धवान् अवोचत्—"उत्तिष्ठत, जाग्रत, सर्वदा शुभं भवतु! नौकाः संहृत्य आनयत; सैन्यं तर्तुम् अर्हामः।" राजाज्ञया ते शीघ्रं समुत्थाय, पञ्चशतं नौकाः सर्वतः संगृह्य, आगच्छन्। ताः केचित् स्वस्तिकचिह्नेन विशिष्टाः, महाघण्टाभिः भूषिताः, पताकाभिः शोभमानाः, पताकाभिः च्छन्नाः, दृढसंरचिताः च आसन्। गुहः स्वस्तिकचिह्नितां, पीतकौशेयरज्यां, मङ्गलवादित्रनिनादितां, शोभनां नौकां आनयत्। तत्र भरतः महाबलश्च शत्रुघ्नः आरूढौ। ततो कौसल्या, सुमित्रा, अन्याश्च राजमहिष्यः, पुरोहितः अग्रे गच्छन्, वृद्धाः ब्राह्मणाश्च, ततः राजपत्नीः, रथाः, विपणयः च अनुययुः। ते यदा शिबिराणि प्रज्वाल्य, नदीं तरन्तः प्रविशन्, तेषां भारवाहानां शब्दः दिवं व्यनदत्। पताकाभिः शोभिताः नाविकैः स्वयमेव चालिताः नौकाः शीघ्रं जनान् पारम् अनयन्। केचित् स्त्रीभिः पूर्णाः, केचित् अश्वैः, केचित् बहुधनयुक्तरथैः च आसन्। पारं प्राप्त्वा, जनान् उतार्य, नाविकाः स्वबान्धवैः सह वेणुभिः नानाविधानि व्यवस्थां चक्रुः। विजयध्वजाभिरलङ्कृताः हस्तिनः, महावतैः प्रेरिताः, नदीं तर्त्वा, पताकायुतशैलवत् बभासिरे। केचित् नौकाभिः, केचित् पुलकैः, केचित् कुम्भैः, केचित् बाहुभिः प्लवमानाः अपि पारम् अगच्छन्। सा धर्मिष्ठा सेना गङ्गां नानाविधैः उपायैः तीर्त्वा, शुभे मुहूर्ते प्रयागस्य उत्तमं वनं जगाम। ततः महात्मा भरतः, सैन्यान् समाश्वास्य, तान् सम्यक् निवेश्य, पुरोहितैः सह, महर्षिं भारद्वाजं द्रष्टुं प्रस्थितः। स महर्षेः भारद्वाजस्य आश्रमं, देवतानां पुरोहितस्य, समाश्रित्य, तस्य रम्यं कुटीरवनं, शोभनं तपोवनं च दृष्टवान्। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकोननवतितमः सर्गः वाल्मीकिना काव्ये समाप्तः। भरतः, भारद्वाजाश्रमं दूरात् दृष्ट्वा, सर्वं सैन्यं स्थापनं कृत्वा, मन्त्रिभिः सह अग्रे जगाम। धर्मज्ञः सः, शस्त्राणि कवचानि च परित्यज्य, उत्तमवस्त्रधारी, पुरोहितं पुरस्कृत्य, पादातिः समुपेत्य, भारद्वाजस्य साक्षात् दर्शनाय प्रस्थितः। तदा वसिष्ठं दृष्ट्वा, महातपाः भारद्वाजः शीघ्रं आसनात् उत्थाय, शिष्येभ्यः अर्घ्यादीन् आनयितुम् आज्ञापयत्। तेभ्यः अर्घ्यं पाद्यं च दत्वा, ततो फलानि यथाविधि समर्प्य, धर्मात्मा तेषां कुशलं पप्रच्छ। दशरथस्य आचारं विज्ञाय, अयोध्यायां सैन्यकोशमित्रामात्येषु च कुशलं पप्रच्छ, न तु राजानं निर्दिश्य। वसिष्ठः भरतश्च तस्य शरीरे, अग्निषु, वृक्षेषु, शिष्येषु, मृगपक्षिषु च कुशलं पप्रच्छतुः। एवं तयोः संवादम् अनुमन्य, महातपाः भारद्वाजः, राघवस्य स्नेहेन बद्धः, भरतं प्रत्युवाच—"किं निमित्तं त्वं, राज्यं पालयन्, अत्र आगतः? सर्वं मे आख्याहि, मम मनः न शान्तम्। कौसल्यायां शत्रुघ्नविनाशनः, प्रमोददायकः, भ्रात्रा भार्यया च सह, दीर्घकालं वनवासाय प्रव्रजितः। सः महायशाः, पितरि स्त्रीवशे स्थिते, चतुर्दशवर्षाणि अत्र वने वासाय प्रेषितः। नूनं त्वं तं निर्दोषं, राज्यसुखं विघ्नरहितं प्राप्य, भ्रात्रा सह, दुष्कृत्यं कर्तुम् इच्छसि इति?