आद्यादिवसात् अहम् अपि भूमौ वा तृणेषु वा शय्याम् स्थापयिष्यामि, सदैव फलमूलभोजनं करिष्यामि, जटाचीरधारणं च करिष्यामि। तस्य हेतोः, शेषकालं वनवासे सुखेन निवसिष्यामि, कृतसंकल्पः; नास्य मिथ्या भविष्यति। भ्रातृस्नेहस्य कारणेन, शत्रुघ्नः मम सह न स्थास्यति; किन्तु लक्ष्मणेन सह, स धर्मात्मा अयोध्यां रक्षिष्यति। द्विजातीनां द्वारा, काकुत्स्थवंशजः अयोध्यायां अभिषिक्तः भविष्यति; यदि स बहुधा न प्रत्यागच्छेत्, मम सत्यकामना देवैः सिध्येत, नमस्कृत्य। तदाऽहं दीर्घकालं अत्र स्थास्यामि, वननिवासिनं राघवं सन्दर्शयन्ती, तं त्यक्तुं अशक्ताऽस्मि। गङ्गातीरदेशे तत्र रात्रिं यापयित्वा, राघवः प्रातः समुत्थाय शत्रुघ्नं सम्बोधितवान्—"शत्रुघ्न, उत्तिष्ठ! किम् अधः शयितः? शीघ्रं गुहं निषादराजं आनय। स नः सेनायाः सुरक्षितं गङ्गातीरं पारयिष्यति।" शत्रुघ्नः उक्तवान्—"अहं न निद्रायामि, जागरयामि; तं धर्मात्मानं चिन्तयन्।" भ्रातृप्रेरितः शत्रुघ्नः एवं उक्तवान्। तयोः सिंहोपमयोः संवादे, गुहः समये समुपागम्य, अञ्जलिं कृत्वा, भरतं अभ्यभाषत्—"काकुत्स्थ, किम् गङ्गातीरदेशे रात्रिं सुखेन यापितवान्? सर्वं कुशलं ते च सेनायाः?" गुहस्य स्निग्धवचनानि श्रुत्वा, रामानुगतः भरतः प्रत्युवाच—"राजन्, रात्रिः सुखेन यापिता, त्वया सम्मानिताः स्मः। अधुना तव नाविकाः बहूनि नौकानि समाहित्य, गङ्गां पारयन्तु।" भरतस्य आज्ञां श्रुत्वा, गुहः नगरं गत्वा स्वबान्धवान् उक्तवान्—"उत्तिष्ठ, जाग्रत! सर्वदा शुभं भवतु। नावाः समायोजयत; सेनां पारयिष्यामः।" तदाज्ञया ते शीघ्रं उत्थाय, राजाज्ञया, पञ्चशतानि नौकानि सर्वतः संगृहीतवन्तः। तासु केचिद् स्वस्तिकचिह्नेन विशिष्टाः, महाघण्टाभिः भूषिताः, ध्वजैः शोभिताः, पताकाभिः युक्ताः, दृढनिर्मिताः च। गुहः स्वस्तिकचिह्नितां नौकां, शुक्लवस्त्रच्छन्नां, मंगलवाद्यनिनादितां, शोभामानां आनयत्; तत्र भरतः महाबलः शत्रुघ्नः च आरूढौ। कौसल्या, सुमित्रा, अन्या राजस्त्रियः, पुरोहितः पूर्वं, वृद्धाः ब्राह्मणाः, राजपत्नीः, रथाः, शालाः च अनुगता। तेषां विश्रामार्थं अग्नीन् प्रज्वाल्य, नदीपारं प्रवेशे, वस्त्रवाहिनां घोषः दिवं गच्छति। ध्वजयुक्ताः नौकाः, नाविकैः स्वयम् चालिताः, शीघ्रं जनान् पारयन्ति। केचिद् नौकासु स्त्रियः, केचिद् अश्वान्, केचिद् रथयुतं महाधनं पारयन्ति। पारं प्राप्त्वा, नाविकाः स्वबान्धवः बांसैः विविधव्यवस्थां कर्तुं आरभन्त। गजाः विजयध्वजैः भूषिताः, चालकैः प्रेरिताः, पारं गच्छन्ति, ध्वजैः पर्वतवत् शोभन्ते। केचिद् नौकायाः, केचिद् तृणकाष्ठैः, केचिद् घटैः, केचिद् बाहुभिः तर्तुं प्रयत्नं कुर्वन्ति। सा धर्मात्मा सेना विविधैः उपायैः गङ्गां तर्त्वा, शुभे मुहूर्ते प्रयागवनं प्रति प्रस्थितवती। सेनायाः विश्रामं कृत्वा, तां सम्यक् व्यवस्थित्य, महात्मा भरतः, पुरोहितैः सह, महर्षिं भारद्वाजं द्रष्टुं प्रस्थितः। स महाब्राह्मणस्य आश्रमं, देवपुरोहितस्य, शोभनं कुटीरवृक्षवनं, तस्य महर्षेः वनं च दृष्टवान्। एवं अयोध्याकाण्डस्य अष्टाशीतितमः नवत्यधिकः सर्गः वाल्मीकि रामायणे समाप्तः। भरद्वाजाश्रमं दूरात् दृष्ट्वा, पुरुषश्रेष्ठः सेनां स्थित्वा, मन्त्रिभिः सह अग्रे गतः। धर्मज्ञः सः, आयुधानि कवचानि त्यक्त्वा, शुक्लवस्त्रधारी, पुरोहितं अग्रतः कृत्वा, पादयात्रया प्रस्थितः। तदनन्तरं, भरद्वाजदर्शनार्थं, राघवः मन्त्रिणः स्थित्वा, पुरोहितस्य पृष्ठतः गतः। वसिष्ठं दृष्ट्वा, महातपस्वी भारद्वाजः शीघ्रं आसनात् उत्थाय, शिष्यान् आज्ञापयत्—"समर्पयत उपहारम्।" वसिष्ठसामेत्य अर्थः। उपहारं पाद्यं च दत्त्वा, ततः फलं यथाक्रमं प्रदाय, धर्मात्मा तेषां कुलस्य कुशलं पृष्टवान्। दशरथस्य आचारं ज्ञात्वा, सेनायाः, कोशस्य, मित्राणां, मन्त्रिणां च अयोध्यायां कुशलं पृष्टवान्; न तु राजानं उल्लिखितवान्। वसिष्ठः भरतः च तस्य कायस्य, अग्नीनां, वृक्षाणां, शिष्याणां, मृगपक्षिणां च कुशलं पृष्टवन्तौ। तदनु, महातपस्वी भारद्वाजः, राघवस्नेहेन बद्धः, भरतं प्रत्युवाच—"किं कारणं तव आगमनस्य, राज्यं संचालयन्? सर्वं वद, मम मनः अशान्तम्।" "कौसल्या पुत्रं शत्रुनाशनं, हर्षदायकं, जनयत्; स भ्राता पत्न्या च दीर्घकालं वनवासं कृतः। स महायशः, पितृवाक्येन, स्त्रीप्रेरितेन, अत्र चतुर्दशवर्षं वनवासं कर्तुं आज्ञापितः।