सेना क्लेशेन क्षीणा, उत्साहहीना, विपद्गता, अनाथा च यथा विषयुक्तं भोजनं न काङ्क्षन्ति, तथा शत्रवोऽपि तां न स्पृहयन्ति। अद्यप्रभृति अहम् अपि भूमौ वा तृणेषु वा शयिष्ये, नित्यं फलमूलभोजनः, जटाचीरधारी च भविष्यामि। तस्य हेतोः प्रतिज्ञां कृत्वा, अवशिष्टकालं सुखेन वने वत्स्यामि, न चेष्टं मम मिथ्या भविष्यति। भ्रातुः कारणाय शत्रुघ्नः मया सह न स्थास्यति; लक्ष्मणेन सह स धर्मात्मा अयोध्यां रक्षिष्यति। द्विजातयः ककुत्स्थवंशजं अयोध्यायां अभिषेक्ष्यन्ति; यदि स बहुविधं न प्रतिनिवर्तते, मम एष सत्यसंकल्पः भगवतः प्रार्थ्यते, यथास्तु। ततः अहम् अत्र दीर्घकालं स्थित्वा, वने वसन्तं राघवं सदा स्मरन्, तं परित्यक्तुं अशक्तः भविष्यामि। एवं रात्रौ गङ्गातटे व्युषितायां, प्रातःकाले राघवः शत्रुघ्नं सम्बोधयामास—"शत्रुघ्न, उत्तिष्ठ! किं शेषे? शीघ्रं गुहं निषादाधिपतिं आनय, स नः सेनां सुरक्षितया पारयिष्यति।" शत्रुघ्नः भ्रातुः प्रेरितः प्रत्युवाच—"न सुप्तोऽस्मि, सदा तं धर्मात्मानं चिन्तयन् जाग्रामि।" एवं तयोः सिंहोपमयोः संवादे, समये उपसन्नः गुहः, कृताञ्जलिः, भरतं वाक्यम् अब्रवीत्—"ककुत्स्थ, किम् सुखेन गङ्गातटे रजनी व्यतीता? सर्वे च भवतः सुस्थिताः किम्?" स्नेहपूर्वकं गुहस्य वचनं श्रुत्वा, रामाज्ञया भरतः प्रत्युवाच—"राजन्, त्वया सत्कृताः सुखेन रजनी व्यतीता; अधुना तव नाविकैः बहुभिः नौभिः गङ्गां पारयस्व।" भरतस्य आज्ञां श्रुत्वा गुहः शीघ्रं नगरं गत्वा स्वबान्धवान् उवाच—"उत्तिष्ठत, जाग्रत, नित्यं श्रेयांसः भवत; नौकाः समानीयन्ताम्, सेनां पारयिष्यामः।" राजाज्ञया तेषां शीघ्रं समुत्थाय, पञ्चशतं नौकाः सर्वतः संगृह्यन्ते स्म। ताः केचन स्वस्तिकचिह्निताः, महाघण्टाभूषिताः, पताकाविशिष्टाः, पताकाधाराः, दृढनिबद्धाः च आसन्। ततः गुहः स्वस्तिकचिह्नितां, पीतकम्बलसंवृतां, मङ्गलवाद्यनिनादितां सुशोभनां नावं आनयत्; तत्र भरतः बलशाली शत्रुघ्नश्च आरोहताम्। तदनन्तरं कौसल्या, सुमित्रा, अन्याश्च राजमहिष्यः, पुरोहितः अग्रे, वृद्धाः ब्राह्मणाश्च, तथा राजपत्नीः, रथदुकूलानि च अनुगच्छन्। शिबिराग्नीन् प्रज्वाल्य, नद्याः तीर्थे प्रविशन्तः, स्वधनधान्यवाहकाः जनाः स्वरेण नभः व्याप्यन्ति स्म। पताकाभिरलङ्कृताः, नाविकैः स्वयमेव चालिताः, नौकाः शीघ्रं जनान् पारयन्ति स्म। केचन स्त्रीभिः पूरिताः, केचन अश्वैः, केचन महद्रत्नसम्पद्भिः युक्तवाहनैः च आसन्। पारं प्राप्त्वा जनान् उतार्य, नाविकाः स्वबान्धवैः सह विविधैः वंशैः व्यवस्थां कुर्वन्ति स्म। विजयपताकाभिः भूषिताः गजाः, महावतैः प्रेरिताः, नदीं लङ्घयन्तः, पताकाभिः शैलवत् शोभन्ते स्म। केचन नौकाभिः, केचन फलकैः, केचन कुम्भैः, अन्ये हस्तैः प्लवमानाः अपि पारमगच्छन्। सा धर्मात्मिका सेना नानाप्रकारैः गङ्गां तीर्त्वा, शुभे मुहूर्ते प्रवरं प्रयागवनं प्रति प्रस्थितवती। सेनां प्रस्वाप्य, यथायोग्यं व्यवस्थाप्य, महात्मा भरतः पुरोहितैः सह महर्षिं भरद्वाजम् द्रष्टुं प्रस्थितः। स तस्य महर्षेः आश्रमं, देवतानां पुरोहितस्य, प्राप्य, तस्य शोभनं कुटीरवनं, वृक्षयुतं, दृष्टवान्। एवं नवत्युत्तरशीतितमः सर्गः श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिरामायणे समाप्तः। दूरतः भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा, पुरुषर्षभः सर्वां सेनां न्यवेशयत्, मन्त्रिभिः सह अग्रे जगाम। धर्मज्ञः स, आयुधानि कवचानि परित्यज्य, शुभवस्त्रधारी, पुरोहितं पुरस्कृत्य पादच्छायया गतः। ततः भरद्वाजदर्शनाय, राघवः मन्त्रिणः स्थापयित्वा, पुरोहितानुगतः प्रस्थितः। वसिष्ठं दृष्ट्वा महातपाः भरद्वाजः शीघ्रं आसनात् उत्थाय, शिष्येभ्यः अर्घ्यादीन् आनयितुं आज्ञापयत्। ततः विधिना अर्घ्यं पाद्यं च दत्वा, तदनन्तरं फलानि च, धर्मात्मा स तेषां कुशलं पप्रच्छ। दशरथस्य आचारं विज्ञाय, स अयोध्यायां सेनां, कोशं, मित्राणि, मन्त्रिणः च पप्रच्छ, न तु राजानम्। वसिष्ठः भरतः च तस्य आरोग्यं, वह्नीनां, वृक्षाणां, शिष्याणां, मृगपक्षिणां च कुशलं पप्रच्छतुः। तदनु महर्षिः भरद्वाजः राघवस्नेहबद्धः भरतं प्रत्युवाच—"कस्मात् त्वं राज्यं पालयन् अत्र आगतः? सर्वं मे निवेदय, मम मनः न विश्रान्तम्। कौसल्यया शत्रुनाशनः, प्रमोददायकः पुत्रः जातः, यः भ्रात्रा भार्यया च सह चिरकालं वनवासाय गतः।