श्रीभरतः तदा दुःखसमये भ्रातरं रामं अनुसरन्तं शुभलक्षणं लक्ष्मणं धन्यतमं भाग्यशालिनं च मनसि चिन्तयामास। सीता अपि स्वभार्यधर्मपालनाय पतिं वनं गतवती, तस्या उद्देश्यः सिद्धः; वयं तु तस्य महात्मनः वियोगेन सन्दिग्धा एव स्थिताः। दशरथस्य स्वर्गगमनात् रामस्य च वने वासात् इयं पृथिवी निर्झराभाववत् शून्या इव दृश्यते। रामः स्वबलवीर्येण पृथिवीं रक्षितुं वनवासे अपि स्थितः, ततोऽपि कश्चित् तां चिन्तया अपि इच्छति न। राजसभा शून्या, अश्वगजाः अनियन्त्रिताः, नगरद्वाराणि उद्घाटितानि, कोषः अयुक्तः; सेनायाः च उत्साहः क्षीणः, विपत्तौ पतिता, अनाथा च सा नृपती नापि रिपुभिः स्पृह्यते, यथा विषयुक्तं भोजनं न कश्चित् इच्छति। अद्यप्रभृति अहम् अपि भूमौ वा कुशेषु वा शयानः सदा फलमूलभोजी, जटाचीरधारी च भविष्यामि। अस्य हेतोः शेषकालं सुखेन वने वत्स्यामि, प्रतिज्ञां कृत्वा, या मिथ्या न भविष्यति। सत्रुघ्नः भ्रातृकार्ये मम सह न स्थास्यति, स तु लक्ष्मणेन सह अयोध्यां रक्षिष्यति। द्विजातयः ककुत्स्थवंशजं अयोध्यायां अभिषिञ्चन्तु; यदि स बहुधा न प्रतिनिवर्तते, मम एषः सत्यः कामः देवैः पूर्यताम्, अहम् शिरसा प्रणमामि। ततः अहम् अपि दीर्घकालं अत्र स्थास्यामि, वनवासी राघवं स्मरन् त्यक्तुं अशक्तः। एवं गङ्गातटे तां रजनीं यापयित्वा, प्रातःकाले राघवः सत्रुघ्नं संबोधयामास— "सत्रुघ्न, उत्तिष्ठ! किं शेषे? शीघ्रं गुहम् आनय, निष्यदाधिपतिं; सः अस्मान् सेनेन सह गङ्गां तरयिष्यति।" सत्रुघ्नः भ्रातुः प्रेरणया उवाच— "मया निद्रा नास्ति, अहम् तं महात्मानं चिन्तयन् जागरः।" एवं तयोः सिंहोपमयोः संवादे, समये समुपस्थिते, गुहः स सञ्जातान्जलिः भरतं प्राञ्जलिः उपगम्य उवाच— "ककुत्स्थ, कच्चित् सुखेन रजनीं गङ्गातटे न्यवसत? सर्वे च भवन्तः स्वस्ति कुर्वन्ति वा?" गुहस्य स्नेहपूर्णं वचनं श्रुत्वा, रामानुज्ञया भरतः प्रत्युवाच— "राजन्, रजनी सुखेन व्यतीता, त्वया सत्कृताः स्मः; अद्य नाविकाः बहूनि नौकासहिताः अस्मान् पारयन्तु।" ततः गुहः भरतस्य आज्ञां श्रुत्वा नगरं प्रविश्य स्वबान्धवान् उवाच— "उत्तिष्ठत, जाग्रत, सदा शुभं भवतु; नौकाः संगृह्यताम्, सेनां पारयिष्यामः।" तदाज्ञया ते शीघ्रं समुत्तस्थुः, राजाज्ञया पञ्चशतं नौकाः सर्वतः संगृह्य। तासां काचित् स्वस्तिकचिह्निताः, महाघण्टाविभूषिताः, पताकाभिः शोभिताः, पतत्रिभिः युक्ताः, दृढनिर्मिताः च आसन्। गुहः स्वयं स्वस्तिकचिह्नितां शुभां नौकां पीतच्छदनवेष्टितां, मङ्गलवादित्रनिनादितां, शोभनां च आनयत्; तस्याम् भरतः महाबलः सत्रुघ्नश्च आरूढौ। कौशल्या, सुमित्रा, अन्याश्च राजमहिष्यः, पुरोहितः अग्रे, वृद्धाः ब्राह्मणाश्च, ततो राजमहिष्यः, रथदुकूलानि च अनुगच्छन्ति स्म। शिविराग्नीन् प्रज्वाल्य, गङ्गातरणे प्रवृत्ते, सामानानि वहन्तः जनानां शब्दः दिवम् आप्लुतः। पताकाभिः शोभिताः नाविकैः स्वयम् संचालिताः नौकाः शीघ्रं जनान् पारयन्ति। काचित् नाव्यः स्त्रीभिः, काचित् अश्वैः, काचित् महाधनयुक्तयानैः पूरिताः आसन्। पारं प्राप्त्वा जनान् उतार्य, नाविकाः स्वबान्धवैः विविधव्यवस्था बांसैः कर्तुं आरब्धाः। विजयपताकाभिः भूषिताः गजाः, महावतैः प्रेरिताः, पारं गच्छन्ति स्म, ध्वजवद्गिरिश्रृङ्गवत् शोभन्ते। केचन नौकाभिः, केचन पुलकैः, केचन कुम्भैः, अपरः स्वहस्ताभ्यां प्लावमानाः पारं ययुः। सा पुण्या सेना विविधैः उपायैः गङ्गां अतीत्य, शुभे मुहूर्ते प्रवरं प्रयागवनं प्रति प्रस्थितवती। सेनां समाश्वास्य, तत्र सम्यक् स्थाप्य, महात्मा भरतः पुरोहितैः सह महर्षिं भरद्वाजं द्रष्टुं प्रस्थितः। सः महर्षेः आश्रमं प्राप्य, देवब्राह्मणस्य, तं रम्यं कुटीवनं दृष्ट्वा, तत्र सः प्रविवेश। भरद्वाजाश्रमं दूरात् दृष्ट्वा, नरश्रेष्ठः सर्वां सेनां स्थाप्य, मन्त्रिभिः सह अग्रे प्रायात्। धर्मज्ञः सः शस्त्रवर्म परित्यज्य, शुभवस्त्रधारी, पुरोहितम् अग्रे कृत्वा पादे पादे गतः। भरद्वाजस्य साक्षात् दर्शनाय, राघवः मन्त्रिणः स्थाप्य, पुरोहितस्य पृष्ठतः प्रायत्। वसिष्ठं दृष्ट्वा, महातपाः भरद्वाजः शीघ्रं आसनात् उत्थाय, शिष्येभ्यः अर्घ्यादिकं आनयितुं आज्ञापयत्। तेषां अर्घ्यं पाद्यं च दत्वा, ततो विधिना फलानि च समर्प्य, धर्मात्मा तेषां कुशलं पप्रच्छ। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः समाप्तः।