हा, अहं खलु क्रूरः, यतो मम कारणेन राघवः स्वया भार्यया सह निःसहाय इव तादृशे शय्यायाम् उपविष्टः। राजा-वंशे उत्पन्नः, सर्वजनानां सुखदः, सर्वैः प्रियः, स तु स्वस्य प्रियतमं राज्यं परित्यज्य वनवासं गतः। कथं राघवः, नीलपद्मसमानवर्णः, रक्तलोचनः, रम्यदर्शनः, सुखाय योग्यः दुःखाय अयोग्यः, भूमौ शय्यां कृतवान्? धन्यः, भाग्यशाली च लक्ष्मणः, शुभलक्षणः, यो भ्रातृरामं कठिनकाले अनुगच्छति। वैदेही तु स्वस्यानुगमनं कृत्वा स्वार्थसिद्धिं प्राप्तवती; वयं तु तस्य महात्मनः वियोगेन अनिश्चिताः, वंचिताः च। पृथिवी मे तु निर्झराभिहीनः शून्येव दृश्यते, दशरथः स्वर्गं गतः, रामः वनवासं कृतवान्। रामस्य बाहुबलरक्षिता अपि, वनवासं कुर्वन् अपि, पृथिवीं कश्चित् चिन्तयितुम् इच्छति न। सभागृहाणि रिक्तानि, अश्वाः गजाः च अनियन्त्रिताः, नगरद्वाराणि मुक्तानि, कोशः रक्षारहितः। सेनायाः उत्साहहीनता, क्षयः, विपत्तिः, अनवस्था च, रक्षारहितत्वं च; शत्रवः अपि तां न स्पृहयन्ति, यथा विषमिश्रितं अन्नं न स्पृहयन्ति। अद्याहं अपि भूमौ वा तृणे वा शय्यां कर्तुम् आरभ्य, फलमूलभोजनं, जटाचीरधारणं च करिष्यामि। तस्यार्थे, शेषकालं वनवासं कृत्वा, सुखेन वासं करिष्यामि; एष मम प्रतिज्ञा, न मिथ्या। शत्रुघ्नः तु भ्रातृस्नेहाय मम सह न स्थास्यति; स तु लक्ष्मणेन सह आयोध्यां रक्षिष्यति। द्विजातयः काकुत्स्थवंशजं आयोध्यायाम् अभिषेकं करिष्यन्ति; देवाः मे सत्यकामनां पूरयन्तु, यदि स बहुधा न प्रतिनिवर्तेत्, नमस्कृत्य प्रार्थये। ततः अहं दीर्घकालं अत्र स्थास्यामि, वनवासिनं राघवं स्मरन्, त्यक्तुं अशक्तः। गङ्गातीरदेशे रात्रिं यापयित्वा, राघवः प्रातःकाले शत्रुघ्नं सम्बोधयति। "शत्रुघ्न! उत्तिष्ठ, किं शय्यायाम् अवस्थितः? शीघ्रं गुहं निषादराजं आनय; स नः सेना गङ्गाम् सुरक्षितया पारयिष्यति।" शत्रुघ्नः उवाच—"न निद्रायामि, जागरूकः तस्य महात्मनः चिन्तनं करोतः।" भ्रातृप्रेरितः शत्रुघ्नः एवं उक्तवान्। तयोः सिंहसमानयोः संवादे, गुहः समये समागतः, नम्रकरः, भरतं सम्बोधयति। "काकुत्स्थ! कच्चित् गङ्गातटे रात्रिं सुखेन यापितवान्? सर्वं कुशलम् अस्ति वा तव सेनायाः च?" गुहस्य स्नेहपूर्णं वचनं श्रुत्वा, रामनुग्रही भरतः प्रत्युत्तरं दत्तवान्—"राजन्, रात्रिः सुखेन यापिता, त्वया मानितः स्मः। अद्य तव नाविकाः बहून् नौकाः संयोज्य गङ्गायाः पारं करोतु।" भरतस्य आज्ञां श्रुत्वा गुहः शीघ्रं नगरं गत्वा स्वबन्धून् सम्बोधयति—"उत्तिष्ठ, जाग्रत, सर्वदा शुभं भवतु! नौकाः संयोजय; सेना पारयिष्यामः।" तदाज्ञया ते शीघ्रं उत्तिष्ठन्, राजाज्ञया सर्वतः पञ्चशतं नौकाः संगृह्य। तासु काचित् स्वस्तिकचिह्निताः, महाघण्टासंयुक्ताः, पताकाभिः शोभिताः, पतस्संयुक्ताः, दृढनिर्मिताः च। गुहः स्वस्तिकचिह्नितां, शुक्लचादरावृतां, शुभडिण्डिमनिनादां, रम्यां नौकां आनयत्; तस्मिन भरतः, बलशाली शत्रुघ्नः च आरुह्य। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याः राजमहिलाः, पुरोहितः अग्रतः, वृद्धाः ब्राह्मणाः, राजपत्नीः, रथाः, शालाः च पश्चात् अनुगच्छन्। शिबिराग्नीन् प्रज्वाल्य, नदीपारगमनं कृत्वा, सामान्यवाहकाणां शब्दः दिवं गच्छति। पताकायुक्ताः नौकाः, नाविकैः स्वयम् चालिताः, शीघ्रं जनान् पारयन्ति। काचित् नौकाः स्त्रीभिः पूर्णाः, काचित् अश्वैः, काचित् वाहनैः संयुतं महद्वित्तं वहन्ति। पारं गत्वा, जनान् उतार्य, नाविकाः स्वबन्धुभिः विविधव्यवस्थां वंशैः कृत्वा आरभन्ते। विजयपताकाभिः भूषिताः गजाः, महावतैः प्रेरिताः, नदीं पारयित्वा, पताकायुक्तपर्वतवत् शोभन्ते। काचित् नौकाभिः, काचित् तृणैः, काचित् कुम्भैः, काचित् बाहुभिः जलं तर्त्वा पारं गच्छन्ति। धर्मिष्ठा सेना गङ्गां विविधैः उपायैः पारयित्वा, शुभे मुहूर्ते प्रयागवनं प्रति अग्रसरति। सेनां सान्त्व्य, यथायोग्यं स्थाप्य, महात्मा भरतः, पुरोहितैः सह, भरद्वाजमहर्षिं द्रष्टुं प्रस्थितः। स सन्ततवृक्षशालावनं, रम्यं मुनिवनं, दिव्यं भरद्वाजमहर्षेः आश्रमं द्रष्टुं गच्छति। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डस्य एकोननवतितमः सर्गः वाल्मीकि-महाकाव्ये समाप्तः। भरद्वाजाश्रमं दूरात् दृष्ट्वा, नरश्रेष्ठः सेना स्थाप्य, मन्त्रिभिः सह अग्रे गच्छति। धर्मज्ञः, आयुधानि कवचं च त्यक्त्वा, शुभवस्त्रधारी, पुरोहितं अग्रे स्थापयित्वा, पद्भ्यां गच्छति। तदनन्तरं भरद्वाजदर्शनाय, राघवः मन्त्रिणः स्थाप्य, पुरोहितानुयायी अग्रे गच्छति।