भरतः तु तस्मिन्निवासे भ्रातुः शय्यां निरीक्ष्य मनसि चिन्तयामास—“इयं शय्या मम भ्रातुः सुखदा अभवत्, यस्यां यौवनस्थः, तपस्वी, सौम्यः, धर्मात्मा मैथिली दुःखमपि नानुबभूव।” ततो दीनचित्तः सः स्वमात्मानं निर्दिश्य अवदत्—“हा, अहं खलु क्रूरः, यतो मम हेतोः राघवः स्वपत्नीसमेतः एवमप्रतिकार्या शय्यायाम् शयितः। सः राजवंशे जातः, सर्वजनानां सुखदः, सर्वप्रियः, प्रियतमं राज्यं परित्यज्य स्थितवान्। कथं स राघवः, नीलोत्पलसन्निभः, रक्तनेत्रः, मनोहरदर्शनः, सुखाय योग्यः, दुःखाय अयोग्यः, भूमौ शयितः? धन्यः स लक्ष्मणः, शुभलक्षणः, यो भ्रातरं रामं कष्टेऽपि काले अनुगच्छति। वैदेही अपि स्वार्थसिद्धा या पतिं वनं गतवती, वयं तु सर्वे तस्य महात्मनः वियोगेन सन्दिग्धाः। भूमिः अपि मे शून्या इव दृश्यते, यतः दशरथः स्वर्गं गतः, रामः च वने वसति। सः रामः वने वसन् अपि, यस्य बाहुबलरक्षितां पृथिवीं कश्चिदपि मनसा न इच्छति। अस्यां नगरे मन्त्रिणां सभाः रिक्ताः, अश्वगजाः अनियन्त्रिताः, द्वाराणि अपि मुक्तानि, कोषः अरक्षितः। सेनापि शुष्का, क्षीणा, आपन्ना, अनाथा—तां पृथिवीं शत्रवः अपि न स्पृहयन्ति, विषयुक्तान्नवत्। अद्यप्रभृति अहम् अपि भूमौ तृणेष्वथवा शयिष्ये, फलमूलभोजी, जटाचीरधारी भविष्यामि। भ्रातुः कृते शेषकालं सुखेन वने वत्स्यामि, प्रतिज्ञां कृत्वा, सा मिथ्या न भविष्यति। शत्रुघ्नः तु भ्रातुः कृते मया सह न स्थास्यति, लक्ष्मणेन सह सः आर्यः अयोध्यां रक्षिष्यति। द्विजातयः ककुत्स्थवंशजं अयोध्यायां अभिषेक्ष्यन्ति; यदि सः बहुधा न प्रतिनिवर्तते, तर्हि मम एषः सत्यः कामः देवैः सम्पद्येत, अहं शिरसा प्रणमामि। तदा अहम् अत्र दीर्घकालं राघवस्य वनवासिनः आकाङ्क्षया स्थास्यामि, तम् अनुत्यक्तुम् अशक्तः। एवं तु तत्र गङ्गातटे रात्रिं व्युष्टां कृत्वा, राघवः प्रातःकाले उत्तिष्ठन् शत्रुघ्नं सम्बोधयामास—“शत्रुघ्न, उत्तिष्ठ! किं शयिष्यसि? शीघ्रं गुहं निषादराजं आनय; सः अस्मान् सेनां च सुरक्षितया पारयिष्यति।” शत्रुघ्नः, भ्रात्रा प्रेरितः, प्रत्युवाच—“न अहं सुप्तः, तं महात्मानं चिन्तयन् जागरः अस्मि।” तयोः सिंहयोः समागच्छतोः समुपविष्टयोः, गुहः समये उपसृत्य, सञ्जाताञ्जलिः, भरतम् अभ्यभाषत—“काकुत्स्थ, कच्चित् गङ्गातटे रात्रिः सुखेन व्यतीता? सर्वं कुशलम् अस्ति ते च सेनायाः च?” गुहस्य प्रियं वचनं श्रुत्वा, भरतः रामानुज्ञः प्रत्युवाच—“राजन्, अस्माकं रात्रिः सुखेन व्यतीता, त्वया च पूजिताः स्म; अधुना तव नौकाः बह्वीः संगृह्य अस्मान् गङ्गां पारयतु।” भरतस्य आज्ञां श्रुत्वा, गुहः शीघ्रं नगरं प्रविश्य स्वबान्धवान् उवाच—“उत्तिष्ठत, जाग्रत, नित्यं शुभं भवतु; नौकाः संगृह्य, सेनां पारयिष्यामः।” ते तु राजाज्ञया शीघ्रं समुत्थाय, पञ्चशतान् नौकाः सर्वतः संगृह्य आगच्छन्। ताः केचन स्वस्तिकचिह्निताः, महाघण्टायुक्ताः, पताकाभिः शोभिताः, पताग्रध्वजयुक्ताः, दृढनिर्मिताः च आसन्। ततः गुहः स्वस्तिकचिह्नितां शुभां, पीतकम्बलसंच्छन्नां, मंगलवाद्यनिनादितां नौकां आनयत्, तस्मिन् भरतः महाबलश्च शत्रुघ्नः च आरूढौ। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याश्च राजमहिष्यः, पुरोहितः अग्रे, वृद्धब्राह्मणाः, राजपत्नीगणः, रथाश्च, शिबिकाश्च अनुगच्छन्। तेषां चावसथानां दीपान् ज्वालयतां, नदीं तरतां च, तेषां सामानां शब्दः दिवं व्यनदत्। पताकायुक्ताः नौकाः, नाविकैः स्वयमेव चालयमाना, शीघ्रं जनान् पारयामासुः। केचन स्त्रीभिः, केचन अश्वैः, केचन महद्रत्नयुक्तयानेन नौकाः पूरिताः आसन्। पारं प्राप्ते, जनान् उतार्य, नाविकाः बान्धवाश्च विविधैः वेणुभिः व्यवस्थां कर्तुं आरब्धवन्तः। गजेन्द्राः विजयध्वजैः शोभिताः, कर्णिकारैरिव पर्वताः, महावतैः प्रेरिताः तीरं प्रति जग्मुः। केचन नौकाभिः, केचन पुलकैः, केचन कुम्भैः, केचन स्वबाहुभिः तरन्तः पारं जग्मुः। सा धर्मात्मना सेना नानाप्रकारेण गङ्गां तीर्त्वा, शुभे मुहूर्ते प्रायागवनं प्रति प्रस्थितवती। भरतः महात्मा, सेनां समाश्वास्य, ताम् उपवेश्य, पुरोहितैः सहितः, महर्षिं भारद्वाजं द्रष्टुं जगाम। सः तदाश्रमं, देवब्राह्मणं, रम्यकुटीरतरुवनं दृष्ट्वा, तं पुण्यं भारद्वाजाश्रमं प्राप। एवं श्रीमद् वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः समाप्तः। भरतः तु भारद्वाजाश्रमं दूरात् दृष्ट्वा, सर्वां सेनां तत्रैव स्थापयित्वा, मन्त्रिभिः सह अग्रे जगाम। धर्मज्ञः सः, शस्त्रशास्त्राणि विसृज्य, उत्तमवस्त्रधारी, पुरोहितेन अग्रेण, पद्भ्यां एव तं महर्षिम् अभिगच्छन् प्रस्थितः।