एतेषु क्षणेषु, भरतः दुःखेन विवर्णचित्तः वनमध्यं प्राविशत्। तत्र सः सीतायाः उपरिवस्त्रं शाखासु लीनं स्पष्टं दृष्टवान्, यत्र तस्य सूत्राणि तन्तुभिः संगतानि आसीत्। तस्य समीपे शय्यां दृष्ट्वा, भरतः चिन्तयामास—"अस्य शय्यया मम भ्राता सुखेन शयानः, यस्यां यौवनेन, तपसा, सौम्यतया च युक्ता मैथिली धर्मपरा अपि, क्लेशं न अनुभूतवती।" स्वस्य दुःखमवलोक्य, सः विषण्णः स्वात्मानं क्रूरं मन्यते—"हा, अहं खलु क्रूरः, मम कारणेन राघवः स्वपत्नीसमेतः इदृश्या शय्यायां शेत, अनाथ इव।" सः स्मरति—"राजवंशे जातः, सर्वजनानां प्रियो, सर्वेषां प्रियंवदः, सः सर्वजनानां सुखाय जातः, परं प्रियतमं राज्यं परित्यज्य वनं गतः।" भरतः विस्मितः, राघवस्य स्थितिं चिन्तयन्, इति मन्यते—"कथमयं श्यामः कमलसन्निभः, रक्तलोचनः, मनोहरदर्शनः, सुखार्थः दुःखार्हो न हि, भूमौ शयितः?" तदा लक्ष्मणस्य पुण्यं प्रशंसति—"सत्यं, लक्ष्मणः सुभगलक्षणः, स भाग्यवान्, यः भ्रातरं रामं कष्टकाले अपि अनुगच्छति।" वैदेह्याः कृतार्थतां पश्यन्, सः मन्यते—"नूनं वैदेही स्वं कार्यं प्राप्तवती, या पतिं वनं गच्छन्तं अन्वगच्छत्; वयं तु तस्य महात्मनः वियोगेन सन्दिग्धाः, हीनाः च।" भरतः दुःखेन वदति—"भूमिः अपि मे निर्झरशून्या इव, रिक्ता इव, यत्र दशरथः स्वर्गं गतः, रामः च वने वसति।" सः चिन्तयति—"रामः यद्यपि वनं वसति, तस्य बाहुबलेन रक्षितायां भूमौ कश्चन मनसा अपि राज्यं न इच्छति।" तदा सः अयोध्यायाः शून्यतां वर्णयति—"मन्त्रिणां सभाः रिक्ताः, अश्वगजाः अनियन्त्रिताः, नगरद्वाराणि अपि उद्घाटितानि, कोषः अरक्षितः।" सेनायाः दुःखमपि पश्यन्, सः मन्यते—"सेना विषण्णा, क्षीणा, अनाथा, शत्रवः अपि तां न स्पृहयन्ति, यथा विषयुतं भोजनं न इच्छन्ति।" भरतः स्वधर्मनिश्चयेन प्रतिजानाति—"अद्य प्रभृति अहम् अपि भूमौ वा कुशेषु वा शयिष्ये, सदा फलमूलभोजी, जटाचीरधारी भविष्यामि। तस्य कृते शेषकालं सुखेन वने वत्स्यामि, एषा प्रतिज्ञा मम मिथ्या न भविष्यति।" शत्रुघ्नस्य वृत्तिमपि निर्दिश्य, सः वदति—"शत्रुघ्नः भ्रातृहितार्थं मया सह न स्थास्यति; स लक्ष्मणेन सह अयोध्यां रक्षिष्यति।" ततो भरतः देवतानां समक्षं प्रार्थयते—"द्विजातयः ककुत्स्थवंशजं अयोध्यायां अभिषिञ्चेयुः, यदि सः नानाप्रकारेण प्रत्यागच्छति, तर्हि मम एषः सत्यसंकल्पः देवैः पूर्णः क्रियेत।" अन्ते, सः दुःखेन वदति—"तदा अहम् अत्र दीर्घकालं स्थास्यामि, वनवासी राघवं स्मरन्, तं परित्यक्तुं अशक्तः।" एवं दुःखमूलं रात्रिं गङ्गातटे यापयित्वा, प्रभाते राघवः शत्रुघ्नं संबोधयामास—"शत्रुघ्न, उत्तिष्ठ! किम् अधुना शेषे? शीघ्रं गुहम् आनय, निषादराजं; सः अस्माकं सैन्यस्य गङ्गातरणे साहाय्यं करिष्यति।" शत्रुघ्नः प्रत्युवाच—"न अहं सुप्तः, प्रबुद्ध एव; तं धर्मात्मानं चिन्तयन् एव तिष्ठामि।" भ्रातुः प्रेरणया सः एवं वदति। तयोः सिंहोपमयोः संवादे, गुहः समये समुपस्थितः, कृताञ्जलिः, भरतं प्राञ्जलिरभाषत—"ककुत्स्थ, कच्चित् गङ्गातटे रात्रिः सुखेन व्यतीता? कच्चित् सर्वं कुशलं भवता सह समग्रेण सैन्येन?" गुहस्य स्नेहपूर्णं वचनं श्रुत्वा, भरतः रामाज्ञापालनशीलः प्रत्युवाच—"राजन्, अस्माकं रात्रिः सुखेन व्यतीता, भवता सम्मानिताः स्मः। अधुना भवतः नौकाः बह्वीः समानीय, अस्मान् गङ्गां तारितुम् आदेशय।" भरतस्याज्ञां श्रुत्वा, गुहः शीघ्रं नगरं प्रविश्य स्वबान्धवान् सम्बोधयामास—"उत्तिष्ठत, जाग्रत, नित्यं शुभं भवतु! नौकाः समानीयन्ताम्; सैन्यं गङ्गां तारितव्यम्।" तस्याज्ञया ते शीघ्रं समुत्थाय, सर्वतः पञ्चशतं नौकाः समाहृत्य, राजाज्ञया संयोजयामासुः। केचन नौकाः स्वस्तिकचिह्नेन विशिष्टाः, महाघण्टाभिः शोभिताः, पताकाभिः विभूषिताः, पताग्रहीताः, दृढनिर्मिताश्च आसन्। ततः गुहः स्वस्तिकचिह्नितां नौकां, धवलशय्याच्छादितां, मङ्गलवाद्यनिनादितां, शोभनां च, आनयत्। तस्मिन् भरतः बलवान् शत्रुघ्नश्च आरुह्य उपविशताम्। ततः कौसल्या, सुमित्रा, अन्याश्च राजमहिष्यः, पुरोहितः अग्रे, वृद्धब्राह्मणाः, अन्याश्च रत्नानि, यानानि, शिबिकाः च अनुयायुः। तेषां वस्तूनि वहन्तः जनाः, अग्नीन् सन्ताप्य, नदीतरणे प्रविशन्तः, तेषां निनादः दिवं व्यनुनादयत्। ध्वजवतीः नौकाः, नाविकैः स्वयमेव चालिताः, शीघ्रं जनान् पारमानीयुः। केचन स्त्रीभिः पूर्णाः, केचन अश्वैः, केचन महद्रत्नयुतयानैः अपि आसन्। पारं प्राप्त्य, नाविकाः स्वबान्धवैरपि सह, वेणुवृक्षैः नानाविधानि व्यवस्थां चक्रुः। गजाः विजयपताकाभिः भूषिताः, महावतैः प्रेरिताः, नदीं तरित्वा ध्वजवत्पर्वताः इव बभुः। केचन नौकाभिः, केचन पुलकैः, केचन कुम्भैः, केचन बाहुभिः प्लवनं कृत्वा पारं ययुः। एवं सा धर्मात्मिका सेना नानाप्रकारेण गङ्गां तीर्त्वा, शुभे मुहूर्ते प्रायागवनं प्राविशत्। तत्र भरतः, सैन्यं समाश्वास्य, यथायोग्यं निवेश्य, ब्राह्मणैः सह, महर्षिं भरद्वाजं द्रष्टुम् प्रस्थितः। सः देवर्षिपूजितं महर्षेः आश्रमं समीपं गत्वा, तस्य शोभनं कुटीरवनं, रम्यं च ददर्श। एवं वाल्मीकिना विरचिते आदिकाव्ये श्रीरामायणे अयोध्याकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः, भरतः भरद्वाजाश्रमं दूरतः दृष्ट्वा, सर्वं सैन्यं स्थापनं कृत्वा, मन्त्रिभिः सह अग्रे गन्तुं प्रस्थितः।