भरतः, रामस्य महतीं विपत्तिं दृष्ट्वा, विस्मितचित्तः स्वगतं चिन्तयामास—“इदं लोकेऽत्यद्भुतं, न हि मे सत्यं प्रतिभाति। मम मनः मोहं गतम्; कच्चित् स्वप्नोऽयं स्यादिति मन्ये। नूनं न कश्चित् देवः दैवात् बलवत्तरः, यतो दशरथस्यात्मजः रामः भूमौ एवं शयितुं नियतः। सीता च, जनकस्य प्रिया दुहिता, नेत्रप्रियं, दशरथस्य सूनोः स्नुषा च, सा अपि भूमौ शयिता। एष मे भ्रातुः शय्या—नूनं परिवर्तिता; अस्य कठिनस्य भूमेः कुशश्च अपि तस्याङ्गैः सम्यक् पीडितः दृश्यते। मन्ये, अलङ्कृताङ्गी सीता अपि अस्मिन्नेव शय्यायाम् पूर्वं शयिता, यतो हि काञ्चनरजतः कणाः तत्र तत्र लग्नाः दृश्यन्ते। अत्रैव सीतायाः उपरिवस्त्रं सुस्पष्टमवलम्बितम्; तत्र सूत्राणि संसक्तानि सुस्पष्टानि दृश्यन्ते। मन्ये, एषा शय्या भ्रातुः सुखदा आसीत्, यया धर्मज्ञा मैथिली, यौवने तपस्विनी, कोमला च, दुःखं न अनुभूतवती। हन्त! अहं खलु क्रूरः, येन राघवः भार्यया सहितः, अनाथवत्, एवं शय्यायां शयितः। राजवंशे जातः, सर्वजनानां प्रियः, सर्वेषां प्रियदर्शनः, स एव प्रियतमं राज्यं परित्यज्य स्थितः। कथं राघवः, नीलोत्पलसन्निभः, रक्ताक्षः, मनोहरदर्शनः, सुखसंपन्नः, दुःखार्हो न, भूमौ शयितः? धन्यः स भाग्यशाली लक्ष्मणः, शुभलक्षणः, यो भ्रातरं रामं दुःखकालेऽपि अनुगच्छति। वैदेही अपि स्वार्थं प्राप्तवती, या पतिं वनं गतवती; वयं तु तं महात्मानं विना शोकसन्तप्ताः। इयं भूमिः मे निर्झरविहीना शून्येव दृश्यते, यत्र दशरथः स्वर्गं गतः, रामः च वने वसति। कोऽपि मनसा अपि भूमिं न इच्छति, यद्यपि सः वने वसति, तस्य भुजबलरक्षितत्वात्। रिक्तमन्त्रशाला, अश्वगजाव्यग्राणि, मुक्तद्वाराणि, अनरक्षितनिधिः नगरी च—एवं स्थितम्। सेनायाः चित्तं शिथिलम्, संख्या हीना, क्लेशयुक्ता, अनाथा च; शत्रवः अपि तां न इच्छन्ति, यथा विषयुक्तं भोजनं न इच्छन्ति। अद्य प्रभृति अहम् अपि भूमौ वा कुशे वा शयिष्ये, फलमूलभोजनं करिष्यामि, जटाचीरधरः सदा भविष्यामि। भ्रातुः कृते, शेषकाले वने सुखेन वत्स्यामि, प्रतिज्ञां कृत्वा; सा मे मिथ्या न भविष्यति। भ्रातुः हेतोः शत्रुघ्नः मया सह न स्थास्यति; लक्ष्मणेन सह सः आर्यः अयोध्यां रक्षिष्यति। द्विजातयः ककुत्स्थवंशजं अयोध्यायाम् अभिषेक्ष्यन्ति; यदि सः बहुधा न प्रतियाति, मम एष सत्यसंकल्पः देवैः पूर्यताम्, नमस्कृत्य प्रार्थये। ततः राघवस्य वनवासस्य कालं प्रतीक्ष्य, अहम् अत्रैव स्थास्यामि, तं विना स्थातुं न शक्नोमि। एवं रजनीं गङ्गातटे यापयित्वा, प्रभाते रामः शीघ्रं उत्थाय शत्रुघ्नं प्रोवाच—“शत्रुघ्न, उत्तिष्ठ! किम् अधः शेषे? शीघ्रं गुहम् आनय, निषादराजम्। सः नौ सेनेयं सम्यक् पारयिष्यति।” शत्रुघ्नः अपि, भ्रातुः प्रेरितः, उक्तवान्—“नाहं सुप्तः, जागरित एव अस्मि, तं महात्मानं चिन्तयन्।” तयोः सिंहोपमयोः संवादे एव, उचितकाले गुः ससञ्जातः, कृताञ्जलिः, भरतं प्रणम्य उवाच—“ककुत्स्थ, कच्चित् गङ्गातटे सुखेन रजनी यापिता? कच्चित् सर्वं कुशलं भवतः सेनायाश्च?” गुहस्य स्नेहपूर्णं वचनं श्रुत्वा, भरतः रामवश्यः, प्रत्युवाच—“राजन्, रजनी सुखेन यापिता, त्वया च मानिताः स्मः। इदानीं नौकायाः सहाय्यं कुरु, बहूनि नौकानि संनय, सेना पारयितव्या।” भरतस्याज्ञां श्रुत्वा, गुः शीघ्रं नगरीं प्रविश्य, स्वबन्धून् सम्बोध्य उवाच—“उत्तिष्ठत, जाग्रत, सदा भवतः शुभं स्यात्। नौकाः संगृह्यताम्; सेना पारयिष्यामः।” राजाज्ञया ते शीघ्रं उत्तस्थुः, पञ्चशतानि नौकानि सर्वतो जगृहुः। काः चित् स्वस्तिकचिह्निताः, महाघण्टालङ्कृताः, ध्वजमालिन्यः, पताकावतीः, दृढनिर्मिताश्च आसन्। ततः गुः स्वस्तिकचिह्नितां नौकां, पीतचदनच्छन्नां, मङ्गलवाद्यनिनादितां, शोभनां च, आनयत्; तत्र भरतः महाबलश्च शत्रुघ्नः समारुह्य स्थिता। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याश्च राजमहिष्यः, पुरोहितः अग्रे, वृद्धब्राह्मणाः, ततो राजपत्न्यः, रथशालाश्च अनुयायिनः। ते यत्र यत्र वासाय अग्निं प्रज्वाल्य, नदीं प्रति प्रविशन्तः, भारवहः जनानां घोषः नभः व्याप्य बभौ। पताकिन्यः नौकाः, नाविकैः स्वयम् संचालिताः, शीघ्रं जनान् पारयामासुः। केचित् स्त्रीभिः पूर्णाः, केचित् अश्वैः, केचित् महद्रत्नं युक्तरथैः पारयन्ति। पारं प्राप्त्य जनान् अवतार्य, नाविकाः स्वबन्धुभिः सह विविधैर् वेणीदण्डैः व्यवस्थां कर्तुं आरब्धवन्तः। गजेन्द्राः विजयध्वजैः शोभिताः, चोद्यमानाः स्वारोहीभिः, नदीं तरन्तः पर्वतानिव ध्वजैः शोभन्ते। केचित् नौकाभिः, केचित् पुलकैः, केचित् कुम्भैः, अपराः स्वबाहुभिः प्लावमानाः पारं जग्मुः। एवं भरतः स्वबन्धुभिः सह रामस्य पादानुगमनाय, गङ्गां तीर्त्वा, वने प्रविष्टः।