रामस्य वनवासे, भरतः मनसि स्मरन् तस्य पूर्वकालस्य सुखमवलोकयति। सः सुवासितशीतलसुन्दरगृहेषु मेरुशिखराणि इव स्वर्णभित्तिषु निवसति स्म। तं प्रतिदिनं गीतनिनादैः वाद्यस्वरैः, भूषणानां रञ्जनैः, उत्तमध्वनिभिः ढक्कानां च जागारयन्ति स्म। समये समये स्तुत्यैः गायकैः, सूतैः, मागधैः च, गीतैः स्तवैः च, शत्रुसंशोषणं तं प्रशंसन्ति स्म। भरतः विस्मितः, "इदं लोके अद्भुतं, मम न सत्यं इव दृश्यते। मनः मम मोहितं—स्वप्नोऽयम् इति चिन्तयामि," इत्युक्त्वा, भाग्यस्य बलं देवात् न अधिकं इति मन्यते। रामः दशरथस्य पुत्रः भूमौ शय्यां कृत्वा शयते। सीता, जनकस्य कन्या, दशरथस्य स्नुषा, चक्षुषोः प्रियं, भूमौ शय्या कृतवती। भरतः तत्र रामस्य शय्यां निरीक्ष्य, "एषा मम भ्रातुः शय्या, नूनं विपर्यस्तः। तस्य अङ्गैः दुरारम्ये तृणभूमौ तृणानि दब्धानि," इति मन्यते। सीता भूषणैः भूषिता तत्र शय्या कृतवती इति चिन्तयन्, सुवर्णबिन्दवः तत्र तत्र लिप्ताः दृश्यन्ति। सीतायाः उपरि वस्त्रम् तत्र तृणेषु सुस्पष्टं संलग्नम्, रेशमी सूत्राणि तत्र तत्र उल्बणानि। भरतः मन्यते, "एषा शय्या मम भ्रातुः सुखदा अभवत्, येन मैथिली यौवना, तपस्विनी, कोमलाङ्गी, धर्मज्ञा, दुःखं न अनुभूतवती।" ततः दुःखेन, "धिक्! अहं क्रूरः, मम कारणात् राघवः एवं शय्यायां पत्नीसमेतः अनाश्रयः इव शयते।" इति विलपन्, "राजवंशे जातः, सर्वजनानां सुखदः, सर्वैः प्रियः, प्रियतमं राज्यं परित्यज्य शयते।" रामः नीलोत्पलवर्णः, रक्ताक्षः, मनोहरः, सुखयोग्यः, दुःखाय अयोग्यः, भूमौ शयते इति विस्मयमायात्। लक्ष्मणः शुभलक्षणः, रामं अनुवर्तते, सः धन्यः, भाग्यशाली इति भरतः मन्यते। वैदेही पतिसंयुक्ता वनं गतवती, तस्य प्रयोजनं प्राप्तवती; वयं तु तस्य महात्मनः वियोगेन अनिश्चिताः। पृथिवी दशरथस्य स्वर्गगमनात्, रामस्य वनवासात्, निर्झरशून्या, रिक्ता इव भरतस्य मनसि दृश्यते। रामः वनवासिनः अपि, पृथिवी तस्य बाहुबलरक्षितः, अन्यः कश्चन मनसा अपि तां न इच्छति। सभागृहाणि रिक्तानि, अश्वगजाः अनियमिताः, नगरद्वाराणि मुक्तानि, कोषः अनरक्षितः, सेना शोकग्रस्ता, क्षीणा, विपद्गता, अनरक्षा—शत्रवः अपि तां न इच्छन्ति, विषयुक्तं भोजनं न इच्छन्ति इव। भरतः निश्चयम् कृत्वा, "अद्य आरभ्य अहम् अपि भूमौ तृणे वा शय्यां कर्तुम्, फलं मूलं च खादितुम्, जटाचीरधारी भविष्यामि।" इति प्रतिज्ञां कुर्यात्। "तस्यार्थे सुखेन वने शेषकालं वासं करिष्यामि; एषा प्रतिज्ञा मया कृताः, न मिथ्या भविष्यति।" शत्रुघ्नः भ्रातृहिताय मम सह न स्थास्यति; लक्ष्मणेन सह सः आयोध्यां रक्षिष्यति। द्विजाः ककुत्स्थवंशजं आयोध्यायां अभिषिञ्चन्ति; देवाः मम सत्यकामनां पूरयन्तु, नमस्कृत्य प्रार्थये, यदि सः न बहुधा प्रतिनिवर्तते। ततः अहम् अत्र दीर्घकालं रामस्य वनवासिनः अनुग्रहम् काङ्क्षन् स्थास्यामि, तं त्यक्तुं न शक्ष्यामि। एवं रात्रिं गङ्गातटे व्यतीत्य, प्रातःकाले राघवः उत्थाय शत्रुघ्नं सम्बोधयति। "शत्रुघ्न, उत्तिष्ठ! किम् तव शय्यायां? गुहं निषादराजं शीघ्रं आनय। सः सेना पारं कर्तुं सहायः भविष्यति।" शत्रुघ्नः, "न अहं शय्यामि; जाग्रतः तं महात्मानं चिन्तयामि," इति कृत्स्नं भ्रातृप्रेरणया उत्तरं दत्तवान्। तयोः सिंहसमानयोः संवादे, गुहः समये समागत्य, अञ्जलिं कृत्वा, भरतं अभाषत्। "ककुत्स्थ, कच्चित् गङ्गातटे सुखेन रात्रिं व्यतीतवान्? सर्वं कुशलं तव, सेनायाः च?" इत्युक्त्वा। गुहस्य प्रियवचनं श्रुत्वा, रामनुगतः भरतः उत्तरं दत्तवान्—"राजन्, रात्रिः सुखेन गतः, त्वया सत्कारः कृतः। अधुना तव नाविकाः बहुना नावाभिः गङ्गां पारयन्तु।" भरतस्य आदेशं श्रुत्वा, गुहः शीघ्रं नगरं गत्वा स्वजनान् उवाच—"उत्तिष्ठ, जाग्रत, सर्वदा शुभं भवतु! नावाः संगृह्यताम्; सेना पारयिष्यामः।" इत्युक्त्वा, ते शीघ्रं उत्थाय, राजाज्ञया सर्वतः पञ्चशतान् नावाः संगृह्य। तासु काचित् स्वस्तिकचिह्नेन विशिष्टा, महान् घंटाभिः भूषिता, पताकाभिः शोभिता, पालयुक्ता, दृढनिर्मिता। गुहः स्वस्तिकचिह्नितां, पीतच्छदनच्छन्नां, शुभध्वनिदुन्दुभिसंयुक्तां, सुन्दरीं नावं आनयत्; तत्र भरतः, महाबलः शत्रुघ्नः च आरूढौ। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याः राजमहिलाः, पुरोहितः पूर्वं गच्छन्, वृद्धाः ब्राह्मणाः, राजपत्न्यः, रथाः, शालाः च अनुगच्छन्। यत्र यत्र तेषां शिविराग्नयः प्रज्वलिताः, तत्र तत्र सामानवहः शब्दः दिवं गच्छति। पताकायुक्ताः नाविकैः नावाः, शीघ्रं आरूढजनं पारं कृतवन्तः। काचित् नावं महिलाभिः पूर्णा, काचित् अश्वैः, काचित् महद् धनं रथेषु युक्तं वहन्ति।