सुमनसां राशिषु, चन्दनागरु-सुगन्धिषु, श्वेतमेघ-सदृशेषु प्रकाशेषु कक्षेषु, शुकशब्दैः निनादितेषु, भरतः तत्र रम्येषु, शीतल-सुगन्धिषु, मेरु-सदृशेषु, सुवर्ण-भित्तिषु प्रासादेषु निवसति स्म। सः सदा गीत-वाद्य-निनादैः, भूषण-रवैः, उत्तम-नृत्त-निनादैः च जागृतः अभवत्। उचितकाले स्तुत्यैः, बहुभिः सूत-मागधैः, गीत-स्तोत्रैः प्रशस्तः, शत्रुशोषी सः अभवत्। एतद् अद्भुतं लोके; मम न सत्यं इव दृश्यते। मम मनः मोहितम्—स्वप्नः इति मे मन्ये। नूनं, भाग्यस्य देवः अन्यः नास्ति, यतः रामः दशरथस्य पुत्रः भूमौ शयितः अस्ति। सीता अपि, विदेह-राजस्य प्रियतनया, नेत्रप्रियः, दशरथस्य सूनुषा, भूमौ शयिता। एषा मे भ्रातुः शय्या; वस्तुतः सा परिवर्तिता। तस्य अङ्गैः तृणं दृढे भूमौ निपीडितम्। मन्ये, सीता भूषणैः विभूषिता, अस्मिन शय्यायां शयिता, यतः किञ्चिद् किञ्चित् सुवर्ण-बिन्दवः दृश्यन्ते। अत्र सीतायाः उपवस्त्रः लम्बितः स्पष्टः; सूत्राणि तत्र संक्लिष्टानि दृश्यन्ते। मन्ये, एषा शय्या भ्रातुः सुखदा अभवत्, यया युवा, तपस्विनी, सौम्या मैथिली, धर्मपरा, दुःखम् न अनुभूता। हा! अहं क्रूरः एव, यतः मम कारणात् राघवः स्वपत्नीया एवं शय्यायां शयितः, अनाश्रयः इव। राजवंशे जातः, सर्वजनानां सुखदः, सर्वप्रियः, प्रियतमं राज्यं त्यक्तवान्। कथं राघवः, नीलोत्पल-सदृशः, रक्तनेत्रः, मनोहरः, सुखार्थः, दुःखाय अयोग्यः, भूमौ शयितः? धन्यः सौमित्रः, शुभलक्षणः, रामं भ्रातृं कष्टेऽपि अनुगच्छति। वैदेही अपि स्वार्थं प्राप्तवती, यः पतिं वनं अनुव्रजति; वयं तु तस्य महात्मनः वियोगात् अनिश्चिताः। भूमिः मे इव निर्झरा, रिक्ता, दशरथः स्वर्गं गतः, रामः वनवासं कुर्वन्। कोऽपि भूमिं चिन्तायाम् अपि इच्छति न, यद्यपि सः वनवासे स्थितः, तस्य बाहुबलात् संरक्षितम्। सभागृहाणि रिक्तानि, अश्व-गजाः अनियमिताः, नगरद्वाराणि मुक्तानि, कोशः अनरक्षितः। सेनायाः उत्साहः ह्रासितः, विपत्तौ, अनरक्षितः; शत्रवः अपि तां न इच्छन्ति, यथा विषयुक्तं भोजनम् न इच्छति जनः। अद्य आरभ्य अहम् अपि भूमौ वा तृणे शयिष्ये, सदा फलं मूलं च खादिष्ये, जटाचीरवसनः भविष्यामि। तस्यार्थे शेषकालं सुखेन वने वत्स्यामि, प्रतिज्ञां कृत्वा; सा मिथ्या न भविष्यति। भ्रातुः अर्थे शत्रुघ्नः मया सह न स्थास्यति; लक्ष्मणेन सह, धर्मात्मा अयोध्यां रक्षिष्यति। द्विजातयः काकुत्स्थवंशजम् अयोध्यायां अभिषिञ्चन्तु; देवाः मे सत्यकामं पूरयन्तु, नमन् याचामि, यद्य सः विविधेन न प्रत्यागच्छति। तदा अहम् अत्र दीर्घकालं स्थास्यामि, राघवस्य वनवासे, तं त्यक्तुं अशक्तः। गङ्गातीरस्यां रात्रिं यापयित्वा, राघवः प्रातः उत्तिष्ठन्, शत्रुघ्नं उवाच। "शत्रुघ्न, उत्तिष्ठ! किं शयितः? शीघ्रं गुहं निषादराजं आनय; सः सेनां सुरक्षितया पारं करिष्यति।" शत्रुघ्नः उवाच, "न शयितः, जागरितः अस्मि, तं धर्मात्मानं चिन्तयन्।" भ्रातुः प्रेरणया शत्रुघ्नः एवम् उक्तवान्। तयोः सिंहोपमयोः संवादे, गुहः समये आगत्य, अञ्जलिं कृत्वा, भरतं उवाच। "काकुत्स्थ, कच्चित् गङ्गातीरस्यां रात्रिः सुखदा अभवत्? सर्वं कुशलं ते सेनायाः च?" गुहस्य स्नेहपूर्णं वचनं श्रुत्वा, रामानुज्ञः भरतः एवम् प्रत्युवाच। "राजन्, रात्रिः सुखदा अभवत्, त्वया सत्कृताः स्म। अधुना नाविकाः बहूनि नौकाः आनयन्तु, गङ्गां पारयिष्यामः।" भरतस्य आज्ञां श्रुत्वा, गुहः नगरं गत्वा, स्वबन्धून् उवाच। "उत्तिष्ठ, जाग्रत; सदा शुभं भवतु! नौकाः संगृह्यताम्; सेनां पारयिष्यामः।" राजाज्ञया ते शीघ्रं उत्तस्थुः, सर्वतः पञ्चशतानि नौकाः संगृह्य। किञ्चित् स्वस्तिकचिह्निताः, महाघण्टा-युक्ताः, पताकाभिः शोभिताः, पतत्रिभिः युक्ताः, दृढनिर्मिताः च। गुहः स्वस्तिकचिह्नितां, शुक्लच्छद-आच्छादितां, शुभध्वनिभिः निनादितां, रम्यां नौकां आनयत्; भरतः महाबलः शत्रुघ्नः च ताम् आरोहताम्। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याः राजमहिलाः, पुरोहितः अग्रे, वृद्धाः ब्राह्मणाः, ततः राजपत्नीः, रथाः, शालाः च अनुगच्छन्ति स्म। ते अग्निं प्रज्वलयन्तः, गङ्गापारं प्रविशन्तः, सामानं वहन्तः कलकलः दिवं गच्छति स्म। पताकाभिः शोभिताः, नाविकैः स्वयम् चालिताः, नौकाः शीघ्रं जनान् पारं निनयन्ति स्म।