सर्वदा सः उत्तमेषु प्रासादेषु निवसति स्म, यत्र सुवर्णरजत-मणिमयभूतलेषु श्रेष्ठेषु शय्याप्रदेशेषु सः स्थिता आसीत्। पुष्पसमूहैः, चन्दनागुरुगन्धैः सुरभिभिः, श्वेतमेघसदृशप्रकाशैः कक्षैः, शुकशब्दैः निनादितैः सः रमणीयं जीवनं यापयति स्म। मेरुशिखराणि इव शीतलसुरभिप्रासादेषु, सुवर्णकृतभित्तिषु, सः वासं कृतवान्। सदा गीतवाद्यनिनादैः, भूषणकिङ्किणीनिनादैः, श्रेष्ठमृदङ्गध्वनिभिः जागरितः सः आसीत्। उचितकाले सूतमागधैः, गायकैः, स्तुतिभिः प्रशंसितः, शत्रुनाशकः सः आसीत्। एतत् जगति अद्भुतं, मम तु असत्यं इव दृश्यते। मम चित्तं मोहितम्—किम् एषः स्वप्नः इति चिन्तयामि। नूनम् भाग्यस्य बलात् अन्यः देवः नास्ति, यतः दशरथस्य पुत्रः रामः भूमौ शयितुं बाध्यते। सीता अपि, विदेहराजस्य कन्या, लोचनप्रियः, दशरथस्य स्नुषा, भूमौ शयिता। एषा मे भ्रातुः शय्या; वस्तुतः उल्टिता। तस्य अङ्गैः तृणानि स्थूलभूमौ सर्वाणि दम्पनानि दृश्यन्ते। मम मन्ये सीता, भूषणैः भूषिता, तत्र शयिता, यत्र यत्र सुवर्णबिन्दवः लिप्ताः दृश्यन्ते। अत्र सीताया उत्तरीयम् अङ्गे अटकितम्, सुस्पष्टम्; यत्र तन्तवः सुतारः अत्र लिप्ताः दृश्यन्ते। मन्ये एषा शय्या भ्रातुः सुखदायिनी आसीत्, यया मैथिली, यती, कोमलाङ्गी, धर्मिष्ठा, क्लेशं न अनुभूतवती। हन्त! अहं नूनम् क्रूरः, यतः मम कारणात् राघवः तादृश्या शय्यायां भार्यया सह शयितः, इव अनाश्रयः। राजवंशे जातः, सर्वजनसुखदायकः, सर्वैः प्रियः, सः प्रियं राज्यं त्यक्तवान्। कथं राघवः, नीलोत्पलसदृशवर्णः, रक्तलोचनः, मनोहरः, सुखार्हः दुःखानर्हः, भूमौ शयितः? धन्यः, सौभाग्यशालि लक्ष्मणः, शुभलक्षणः, यो भ्रातृरामं कष्टकाले अनुगच्छति। वैदेही अपि स्वार्थं प्राप्तवती, या पतिं वनं अनुगच्छति; वयं तु सर्वे अनिश्चिताः, तं महात्मानं विना वञ्चिताः। भूमिः मे इव निर्झराणां हीना, रिक्तवती, दशरथः स्वर्गं गतः, रामः वने वसति। कोऽपि भूमिं चिन्तायाम् अपि न इच्छति, यद्यपि सः वने वसति, यतः तस्य बाहुबलात् सा रक्षितवती। सभागृहाणि रिक्तानि, अश्वगजाः अनियन्त्रिताः, नगरद्वाराणि मुक्तानि, राजकोषः अनरक्षितः। सेनायाः उत्साहः हीनः, ह्रस्वा, विपद्गता, अनरक्षिता, शत्रवः अपि ताम् न इच्छन्ति, यथा विषयुतं भोजनं न इच्छन्ति। अद्य आरभ्य अहम् अपि भूमौ वा तृणे वा शयिष्ये, सर्वदा फलमूलानि खादिष्ये, जटाचीरधारी भविष्यामि। तस्य कृते शेषकालं सुखेन वने वत्स्यामि; एषा प्रतिज्ञा मम, न मिथ्या भविष्यति। भ्रातुः कृते शत्रुघ्नः मया सह न स्थास्यति; लक्ष्मणेन सह, सः महात्मा अयोध्यां रक्षिष्यति। द्विजातयः ककुत्स्थवंशजं अयोध्यायाम् अभिषेक्ष्यन्ति; देवाः मे यथार्थकामं पूरयन्तु, यथा नमस्कृत्य प्रार्थये, यद्य सः बहुधा न प्रतिनिवर्तते। ततः अहं दीर्घकालं अत्र स्थास्यामि, राघवस्य वनवासस्य अभिलाषिणी, तं त्यक्तुं न शक्नोमि। गङ्गातीरस्य तत्र रात्रिं यापयित्वा, राघवः प्रातः उत्तिष्ठन् शत्रुघ्नं सम्बोधितवान्। "शत्रुघ्न! उत्तिष्ठ! किम् तव शयितम्? शीघ्रं गुहं निषादराजं आनय; सः सेनायाः सुरक्षितं पारपारं करिष्यति।" अहं न शयितः, अहं जागरितः, तं महात्मानं चिन्तयन्, इति भ्रातृप्रेरितः शत्रुघ्नः उक्तवान्। तयोः सिंहसदृशयोः संवादे, गुहः सम्यक् काले उपगम्य, अञ्जलिं कृत्वा, भरतं सम्बोधितवान्। "ककुत्स्थ! किम् गङ्गातीरस्य रात्रिः सुखेन यापिता? सर्वे किम् कुशलं तव सेनायाः?" गुहस्य स्नेहपूर्णं वचनं श्रुत्वा, रामानुगतः भरतः प्रत्युवाच। "राजन्, रात्रिः सुखेन यापिता, त्वया सत्कृतः; इदानीं तव नाविकाः बहुना नावाभिः गङ्गां पारयन्तु।" भरतस्य आज्ञां श्रुत्वा, गुहः नगरं शीघ्रं प्रविश्य, स्वबान्धवान् उक्तवान्। "उत्तिष्ठत, जाग्रत, सर्वदा शुभं भवतु! नावाः संगृह्यत; सेनां पारयिष्यामः।" राजाज्ञया ते शीघ्रं उत्तिष्ठन्ति, सर्वतः पञ्चशतं नावाः संगृह्य। केचित् स्वस्तिकचिह्निताः, महाघण्टाभूषिताः, पताकाभिः शोभिताः, पताकाधाराः, दृढनिर्मिताः नावाः आसन्। ततः गुहः स्वस्तिकचिह्नितां, पीतवस्त्रच्छादितां, शुभमृदङ्गनादितां, शोभनां नावं आनयत्; भरतः महाबलः शत्रुघ्नः च ताम् आरोहताम्। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याः राजमहिलाः, पुरोहितः अग्रतः, वृद्धाः ब्राह्मणाः, राजपत्नीः, रथदुकूलानि, विपणयः च अनुगच्छन्ति। ते शिबिरायाग्निं प्रज्वलयन्तः, नदीपाराय गच्छन्तः, तेषां वस्तुनि वहतां शब्दः दिवं गच्छति।