भरतः सर्वं विस्तारतया श्रुत्वा मन्त्रिभिः सह इङ्गुदीमूलम् उपागमत्। तत्र रामस्य शय्यां निरीक्ष्य सः मातृभिः उवाच— “अत्र स महात्मा भूमौ शयितः; अयं तस्य शयनचिह्नः।” भरतः विषादेन विविक्तम् उक्तवान्— “यस्य महात्मनः दशरथस्य पुत्रस्य रामस्य भूमौ शयनं न उचितम्। यः पूर्वं उत्तममृगचर्मसु, सुवर्णरजत-मणिशिलासु, पुष्पराशिषु, चन्दन-अगारु-गन्धयुक्तेषु, स्वर्णकुट्टिमेषु, शुककाकलैः निनादितेषु, शीतलसुगन्धिककक्षेषु, मेरुगृहसदृशेषु, गीतवाद्यनिनादैः, भूषणशब्दैः, अनर्तितमृदङ्गनिनादैः, सूतमागधगायनैः, स्तुत्यैः, यः सर्वदा उत्तिष्ठति—सः कथं भूमौ शयितः? अयमिदं जगति अद्भुतं, सत्यं न प्रतीतिः; मनः मोहितम्, स्वप्नोऽयमिव। नूनम्, दैवात् बलवत्तरः नास्ति देवः, यतः दशरथस्य पुत्रः रामः भूमौ शयितः। सीता च, जनकस्य कन्या, दशरथस्य स्नुषा, भूमौ शयिता। एषा रामस्य शय्या; तस्याङ्गैः दुरास्थायां तृणभूमौ तृणानि अपि निपीडितानि। अत्र सीता भूषणैः अलङ्कृता शयिता, यत्र यत्र सुवर्णबिन्दवः दृश्यन्ते। अत्र सीतायाः उपर्यवस्त्रम् आविद्धम्; सूत्राणि अत्र उल्बणानि स्फुटं दृश्यन्ते। अयं शय्या भ्रातुर्मम सुखदः अभवत्, यस्मिन् मैथिली यौवनस्था, तपस्विनी, सुकुमारी, धर्मज्ञा, क्लेशं न अनुभूय शयिता। हन्त! अहं क्रूरः, येन कारणेन राघवः सीतया सह भूमौ शयितः, अनाथवत्। यः राजवंशसम्भूतः, सर्वजनानां प्रियः, सर्वेभ्यः प्रियं प्राप्य राज्यं त्यक्तवान्। राघवः नीलपद्मसन्निभः, रक्ताक्षः, रम्यदर्शनः, सुखसम्पन्नः, दुःखार्हः न, भूमौ शयितः। लक्ष्मणः पुण्यलक्षणः, भ्रातृभक्तः, दुःखसहायः, धन्यः। वैदेही पतिसंयुक्ता स्वार्थं प्राप्तवती; वयं तु अस्मिन महात्मनि वियुक्ताः, अनिश्चिताः। पृथिवी अपि नदीनिवृत्तवत्, रिक्ता, दशरथः स्वर्गं गतः, रामः वनवासः। रामः वनवासः अपि, पृथिव्याः रक्षणं बाहुबलात्; तस्य पृथिवी कोऽपि न इच्छति। राजसभाः रिक्ताः, अश्वगजाः अनियमिताः, नगरद्वाराणि मुक्तानि, कोशः अनरक्षितः। सेना शिथिला, क्षीणा, संकटस्था, अनरक्षितः; शत्रवः अपि तां न इच्छन्ति, विषमिश्रितं भोजनमिव। अधुना अहं अपि भूमौ वा तृणे वा शयिष्ये, फलं मूलं च खादिष्ये, जटाचीरधारी भविष्यामि। रामस्य कृते, शेषं कालं वनवासे सुखेन यापयिष्यामि; प्रतिज्ञा एषा मम न मिथ्या। शत्रुघ्नः भ्रातृकृते मया सह न स्थास्यति; लक्ष्मणः तु राघवसहायः अयोध्यां रक्षिष्यति। द्विजातयः काकुत्स्थवंशजं अयोध्यायाम् अभिषेक्ष्यन्ति; देवाः मम सत्यकामनां पूरयन्तु, यद्यसौ बहुधा न प्रत्यागच्छति। तर्हि अहं दीर्घकालं अत्र स्थास्यामि, वनवासिनं राघवम् अनुनयन्, त्यक्तुं न समर्थः। इति भरतः दुःखेन रामस्य शय्यां निरीक्ष्य, मनसि विषादम् अनुभूतवान्। तदनन्तरं, गङ्गातीरवासी रात्रिं यापयित्वा, राघवः प्रातः शत्रुघ्नम् उवाच— “शत्रुघ्न! उत्तिष्ठ; किम् अधः शयितः? शीघ्रं गुहं निषादराजं आनय; सः सेना-सहितं गङ्गातीरं पारयिष्यति।” शत्रुघ्नः उक्तवान्— “न अहं शयितः; जागरूकः अस्मि, तं महात्मानं चिन्तयन्।” भ्रातृप्रेरितः शत्रुघ्नः तं प्रत्युवाच। तयोः सिंहसदृशयोः संवादे, गुहः समये समुपागम्य, करौ संहित्य, भरतं अभिवाद्य, उवाच— “काकुत्स्थ! गङ्गातीरवासी रात्रिं सुखेन यापितः? सर्वेभ्यः कुशलम्?” गुहस्य स्निग्धवचनं श्रुत्वा, भरतः रामाज्ञापालकः प्रत्युवाच— “राजन्! रात्रिः सुखेन व्यतीता; त्वया सन्मानिताः स्मः। अधुनाऽस्माकं सेना बहुना नौकाभिः गङ्गां पारयतु।” गुहः भरतस्य आज्ञां श्रुत्वा, नगरं गत्वा, स्वबान्धवान् उवाच— “उत्तिष्ठत, जाग्रत, सर्वदा शुभं भवतु; नौकाः संगृह्य, सेनां गङ्गातीरं पारयाम।