इयं खलु इङ्गुद्याः मूलशाखा, एष च तृणस्तम्बः, यस्मिन्नेव रात्रौ रामः सीता च तत्रैव तं निशाम् अवसताम्। लक्ष्मणस्तु, पृष्ठे निगृहीते, धनुषः ज्या-स्पर्शिनि कराभ्याम्, तूणीरयोः पूर्णबाणः, महद्दनुः विन्यस्य, सावधानः सर्वतः रजनीम् अपालयत्। अहम् अपि तदा उत्तमं धनुः बाणांश्च धारयन्, लक्ष्मणेन सह तत्र स्थित्वा, सज्जनबन्धुभिः सह जागरूकः, धनुष्मद्भिः, तं रामं रक्षामः, यथा महेन्द्रः स्वबलम्। एवं महर्षिवाल्मीकिना श्रीरामायणस्य अयोध्याकाण्डे अष्टाशीतितमः सर्गः समाप्तः। ततः सर्वं विस्तारतः श्रुत्वा, भरतः मन्त्रिभिः सह इङ्गुद्याः मूलम् उपसृत्य, रामस्य शयनस्थानम् अपश्यत्। स सर्वाभ्यः मातृभ्यः उवाच—"अत्र स महात्मा भूमौ रात्रिम् अविशत्; एष सः चिह्नः यत्र सः शयानः।" सः श्रीमान् बुद्धिमान् दशरथस्य सुतः रामः, कुलीनः महाभाग्यवान्, न हि भूमौ शयनस्य योग्यः। कथं स पुरुषर्षभः, यः पूर्वं उत्तमचर्मशय्यायाम् सुवर्ण-रजत-मणिमयेषु तलेषु, उत्तमे शय्यायाम् शयानः, अधुना भूमौ शयते? सः सदा उत्तमगृहेषु, सुवर्ण-रजत-मणिमयतलेषु, पुष्पसमूहेषु, चन्दनागुरुधूपितगन्धिषु, शुकशब्द-निनादित-श्वेतमेघोपमकक्ष्यायाम् निवसन्। हिमवद्मेरुप्रासादोपमे, सुवर्णभित्तिषु, शीतले सुवासितगृहे सदा वसन्। गीतवाद्य-रम्यशब्दैः, शोभनाभरण-निस्वनैः, उत्तममृदङ्गध्वनिभिः सदा प्रबोधितः। सूत-मागधैः, गायकैः, स्तुतिपाठकैः समये समये स्तुतः, शत्रुतापनः सः। एतद् लोके न विश्वसनीयम्; न मे सत्यवत् प्रतियते; मनः मोहं गच्छति—स्वप्नोऽयमिति मन्ये। नूनम्, नास्ति कश्चन दैवतः दैवात् बलवत्तरः, यः दशरथात्मजः रामः भूमौ शयितुम् आपद्यते। सीता अपि, जनकस्य प्रिया, नेत्रप्रियः, दशरथस्य स्नुषा, सा अपि भूमौ शयिता। एष मे भ्रातुः शय्यास्थानम्—नूनं विपरिवर्तितम्; दृढे भूमितले तृणानि सर्वाणि तस्याङ्गसंलग्नानि। अत्र सीता, भूषणैः भूषिता, तदा शयिता इति मन्ये; यतः किञ्चित् किञ्चित् सुवर्णबिन्दवः दृश्यन्ते। अत्र सीतायाः उत्तरीयम् आविष्टम्, सुस्पष्टम्; सूत्राणि रौक्माणि तत्र तत्र गृहीतानि दृश्यन्ते। अस्मिन्नेव शय्यास्थाने भ्रातुः सुखमेव अभवत्, येन यौवनस्थिता तपस्विनी सौम्या मैथिली, धर्मज्ञा अपि, क्लेशं न अनुभूतवती। हन्त, अहं खलु क्रूरः, येन कारणेन राघवः स्वपत्नीसमेतः, अनाथवत्, तादृशे शय्यास्थाने शयितः। राजवंशे जातः, सर्वजनानां प्रियः, सर्वानन्ददः, प्रियतमं राज्यं परित्यज्य, सः भूमौ शयितः। कथं स राघवः, नीलोत्पलवर्णः, रक्तलोचनः, मनोहरदर्शनः, सुखस्य पात्रं दुःखस्य अयोग्यः, भूमौ शयितः? धन्यः, सुभाग्यवान् च लक्ष्मणः, शुभलक्षणः, यः भ्रातरं रामं दुःखकाले अपि अनुगच्छति। नूनं वैदेही अपि स्वार्थं प्राप्तवती, या पतिं वनं गतं अनुगता; वयं पुनः, तं महात्मानं विना, अनिश्चिताः, वञ्चिताः। भूमिः अपि मे निर्झराशून्या शून्येव दृश्यते, यदा दशरथः स्वर्गं गतः, रामश्च वने वसति। न कश्चित् अपि मनसा भूमिं इच्छति, यद्यपि सः वने वसति, तस्य बाहुप्रतापेन सा रक्षिता। सभागृहाणि रिक्तानि, अश्वगजाश्च अनियन्त्रिताः, नगरद्वाराणि अपि उद्घाटितानि, कोषः अरक्षितः। सेना च क्लिष्टा, क्षीणा, विपत्तिसंस्था, अरक्षिताः, शत्रवः अपि तां न स्पृहयन्ति, विषयुतान्नमिव। अधुना आरभ्य, अहम् अपि भूमौ वा तृणेषु वा शयिष्ये, सदा फलमूलभोजनः, जटाचीरधारी च। तस्य कृते, अहम् अवशिष्टकालं वनवासं सुखेन करिष्यामि; एष मम प्रतिज्ञा, सा न मिथ्या भविष्यति। भ्रातुः कृते, शत्रुघ्नः मया सह न स्थास्यति; स लक्ष्मणेन सह, स धर्मात्मा, अयोध्यां रक्षिष्यति। द्विजातयः ककुत्स्थवंशजं अयोध्यायाम् अभिषेक्ष्यन्ति; देवाः मम सत्यसंकल्पं सम्पादयन्तु, यद्येष नानाविधेन न प्रतिनिवर्तेत। तदा अहम् अत्र दीर्घकालं स्थित्वा, वने वसन्तं राघवं अनुवर्तिष्ये, तं परित्यक्तुं न शक्नोमि। एवं गङ्गातटे तां रात्रिं व्यतीत्य, राघवः प्रातःकाले उत्तस्थौ, शत्रुघ्नं च उवाच—"शत्रुघ्न, उत्तिष्ठ! किं शेषे? शीघ्रं गुःम् आनय, निषादराजम्; सः अस्माकं सैन्यस्य पारगमनम् सहायः भविष्यति।" शत्रुघ्नः प्रत्युवाच—"न सुप्तोऽस्मि; जाग्रतः मम चेतः तस्मिन्नेव महात्मनि स्थितम्।" एवं भ्रात्रा प्रेरितः, शत्रुघ्नः उक्तवान्। एतस्मिन्नेव काले, तौ सिंहप्रतिमौ भ्रातरौ संवादं कुर्वन्तौ, गुःः समये समुपेत्य, कृताञ्जलिः, भरतं उवाच—"ककुत्स्थ, गङ्गातटे सुखेन रात्रिं व्यतीतवान् किम्? सर्वे च ते सह सैन्येन कुशलम् अस्ति वा?" गुःस्य स्नेहपूर्णं वचनं श्रुत्वा, भरतः, रामस्य वचनानुवर्ती, प्रत्युवाच।