रामः सीता सहितः तस्मिन शय्यायां प्रविष्टः, तयोः पादौ प्रक्षालयित्वा लक्ष्मणः निवृत्तः। इङ्गुदीवृक्षस्य मूलम् इदम्, एषा च तृणा, यत्र रामः सीता च तां रात्रिं व्यतीतवन्तौ। लक्ष्मणः, पृष्ठम् उपसंवृत्य, धनुष्काण्डे अङ्गुलीनि स्थापयन्, बाणैः पूर्णकुण्डीकः, महद्दनुः स्थापयित्वा, रात्रिं सर्वां सावधानः तत्र स्थितवान्। तदा अहम् अपि उत्तमं धनुः बाणैः सहितः, लक्ष्मणेन सह तत्र स्थितः, सजातीयैः धनुष्मद्भिः सतर्कैः सह रामं रक्षामः, महेन्द्रवत्। अयोध्याकाण्डस्य अष्टाशीतितमः सर्गः इह समाप्तः। ततः सर्वं विस्तारतः श्रुत्वा भरतः मन्त्रिणः सहितः इङ्गुदीवृक्षस्य मूलम् उपगम्य रामस्य शय्यास्थानम् निरीक्ष्य। सः सर्वाः मातरः उवाच—“अत्र स महात्मा भूमौ शय्यां कृत्वा रात्रिं व्यतीतवान्; एषा तस्य शयनचिह्नम्। दिव्ये कुलोत्पन्नः, बुद्धिमान् दशरथस्य पुत्रः, रामः महाश्रेयः, भूमौ शयनं न अर्हति। पुरुषर्षभः, यः पूर्वं उत्तमचर्मशय्यायां, सुखशय्यायां शयितः, सः कथं भूमौ शयितः? सः सदा उत्तमप्रासादेषु, सुवर्णरजतरत्नमयभूतलेषु, श्रेष्ठशय्यायां निवसति। पुष्पराशिषु, चन्दनागरुसुगन्धिषु, शुकैः कूजितेषु, श्वेतमेघसदृशप्रकोष्ठेषु रमते। शीतसुगन्धिप्रासादेषु, मेरुसदृशेषु, सुवर्णभित्तिषु सदा वसति। गीतवाद्यनिनादैः, भूषणक्वणनैः, श्रेष्ठमृदङ्गध्वनिभिः सदा जागार्यते। उचितकाले स्तुतैः, सूतमागधैः, गीतैः स्तवैः च प्रशस्यते स शत्रुसूदनः। इदं लोके अद्भुतम्; मम न सत्यं प्रतीतिः; मनः मोहितम्—स्वप्नः इति मे मन्ये। नूनम्, भाग्यबलात् कोऽपि देवः नास्ति, यः दशरथपुत्रः भूमौ शयितः। सीता अपि, जनकस्य कन्या, दशरथस्य स्नुषा, नेत्रप्रियः, भूमौ शयिता। एषा मे भ्रातुः शय्या; नूनम्, सा परिवर्तिता; तस्य अङ्गैः तृणम् उपदत्तम्। मन्ये, सीता भूषणैः भूषिता अत्र शयिता, यतः काञ्चनकणाः अत्र तत्र लिप्ताः। अत्र सीतायाः उत्तरीयम् अड्क्तम्, स्पष्टम् दृश्यते; तत्र तत्र सूत्राणि उल्बणानि दृश्यन्ते। मन्ये, एषा शय्या भ्रातुः सुखदा आसीत्, यया यौवनस्थः, तपस्वी, कोमलः मैथिली, धर्मज्ञा, दुःखं न अनुभूतवती। हन्त! अहं क्रूरः, यतः मम कारणात् राघवः सीतया सहितः एवमशय्यायाम् शयितः, आश्रयहीनः इव। राजवंशे जातः, सर्वजनानां प्रियः, सर्वेषां सुखदः, प्रियं राज्यं त्यक्तवान्। कथं राघवः, नीलपद्मसदृशः, रक्ताक्षः, रम्यदर्शनः, सुखार्हः, दुःखानर्हः, भूमौ शयितः? धन्यः, सौभाग्यशाली लक्ष्मणः, शुभलक्षणः, भ्रातृस्नेहेन राघवम् अनुवर्तते। नूनम्, वैदेही स्वार्थम् आप्तवती, पतिसंयुक्ता वनं गतवती; वयं तु तस्य महात्मनः वियोगेन अनिश्चिताः। भूमिः मे जलहीना, रिक्ता इव प्रतीतिः, दशरथः स्वर्गं गतः, रामः वनं गतः। रामः वनवासः अपि भूमिं मनसा न इच्छति, यतः सः बाहुबलात् तां रक्षति। सभागृहाणि रिक्तानि, अश्वगजाः अनियमिताः, द्वाराणि मुक्तानि, कोशः अरक्षितः। सेना क्लिष्टा, क्षीणा, दुःस्थितिः, अरक्षिताः, शत्रवः अपि तां न इच्छन्ति, विषमिश्रं अन्नम् इव। अद्य आरभ्य अहम् अपि भूमौ वा तृणे वा शयिष्ये, सदा फलमूलानि खादिष्ये, जटाचीरधारी भविष्ये। तस्यार्थे शेषकालं वनवासं कृत्वा सुखेन वत्स्यामि; प्रतिज्ञा मे न मिथ्या। भ्रातृस्नेहेन शत्रुघ्नः मया सह न स्थास्यति; लक्ष्मणेन सह अयोध्यां रक्षिष्यति। द्विजातयः ककुत्स्थवंशजं अयोध्यायां अभिषेक्ष्यन्ति; देवाः मे सत्यकामं पूरयन्तु, नमस्कृत्य याचामि, यदि सः न बहुधा प्रतिनिवर्तते। ततः अहं दीर्घकालम् अत्र स्थास्यामि, वननिवासिनं राघवम् इच्छन्, त्यक्तुं न शक्नोमि। रात्रिं गङ्गातीरस्य तत्र व्यतीत्य, राघवः प्रातःकाले शत्रुघ्नम् उवाच—“शत्रुघ्न, उत्तिष्ठ! किम् अधः शयितः? शीघ्रं गुहं निषादराजं आनय; सः सेनां सुरक्षितम् पारं करविष्यति।” शत्रुघ्नः उवाच—“न अहं शयितः, जागर्ति; तं महात्मानं चिन्तयन् एव।” एवं तयोः सिंहसदृशयोः संवादे, उचितकाले गुहः ससम्भ्रमम् आगत्य, भरतं नमस्कृत्य उवाच—“ककुत्स्थ, कच्चित् गङ्गातीरस्य रात्रिं सुखेन व्यतीतवान्? कच्चित् सर्वं कुशलम् तव सेनायाः च?