सौमित्रिः शीघ्रमेव तृणानि स्वयमेव आनयत्, तेन च राघवस्य शुद्धं शय्यास्थानं सम्यक् समर्पितम्। तस्मिन्नेव शय्याप्रदेशे रामः सीतया सह प्रविश्य, पादप्रक्षालनानन्तरं लक्ष्मणः निवर्तितवान्। अत्रैव इङ्गुदीवृक्षस्य मूलं, अत्रैव तृणमिदं, यस्मिन्नेव रामः सीतया सह तां रात्रिं व्यतीतवान्। लक्ष्मणः तु पृष्ठे बद्धवन्, हस्तयोः धनुषः ज्यान्यः स्पृशन्, बाणकोशौ पूर्णौ कृत्वा, महद्धनुः समाश्रित्य, जाग्रद् अवस्थायाम् अहोरात्रं सर्वतः रक्षां चकार। तदा अहम् अपि उत्तमं धनुः बाणांश्च धारयन् लक्ष्मणेन सह स्थितवान्; अपि च अन्ये अपि बान्धवाः धनुष्मन्तः जाग्रतः, वयं रामं महेन्द्रवत् रक्षामः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डेऽष्टाशीतितमः सर्गः समाप्तः। एवं सर्वं विस्तार्य श्रुत्वा भरतः मन्त्रिभिः सह इङ्गुदीवृक्षमूलं समुपेत्य रामशय्यास्थानं निरीक्ष्य ददर्श। स सर्वाः मातरः प्रति उवाच—"अत्र स महात्मा भूमौ शयितवान्; एषा तस्य शय्यायाः चिह्नम्।" यः श्रीमत् बुद्धिसम्पन्नस्य दशरथस्य पुत्रः, कुलीनः, महाभाग्यवान् रामः, स भूमौ शयनं न अर्हति। यः पूर्वं उत्तमचर्मनिचितेषु शय्याप्रदेशेषु, सुवर्णरजतविचित्रमणिमयेषु सुष्वाप, स कथं भूमौ शयितः? सदा च स उत्तमपुष्पराशिषु, चन्दनागुरुसुगन्धिषु, शुकशब्दरम्येषु, श्वेतमेघसदृशप्रभासु कक्ष्येषु वसति स्म। मेरुप्रस्थसदृशेषु सुवर्णभित्तिषु, शीतलेषु सुरभिषु च प्रासादेषु निवसति स्म। सदा गीतवादित्रनिनादैः, मणिकिङ्किणीनादैः, उत्तमदुन्दुभिध्वनिभिः च जागृतः। समये समये सूतैः मागधैश्च स्तवैः कीर्त्यते स्म स शत्रुतापनः। इदं लोकेऽद्भुतं न मे सत्यमिव दृश्यते; मनो मम मोहितम्—किल स्वप्नोऽयं। नूनं नास्ति देवः कश्चिद् दैवात् अधिकः, यः दशरथात्मजः रामः भूमौ शयितुम् आपन्नः। सीता च वैदेहराजसुता, दृष्टिमनोहरा, दशरथस्य सूनुषा, सा अपि भूमौ शयिता। एषा मे भ्रातुः शय्या, नूनं समुत्क्षिप्ता; तृणमिदं कठिनभूमौ सर्वं तस्याङ्गैः निपीडितम्। अत्रैव भूषिताङ्गी सीता शयिता इति मन्ये; यत्र तत्र सुवर्णरजतबिन्दवः दृश्यन्ते। अत्रैव सीतायाः उपरिवस्त्रम् अवलम्बितम्, स्पष्टं दृश्यते; सूक्ष्मसूत्राणि तत्र तत्र संकीर्णानि। मन्ये, एषा शय्या भ्रातुः सुखदायिनी आसीत्, येन यौवनेन तपस्विन्या कोमलया मैथिल्या धर्मपत्न्या दुःखं न अनुभूतम्। हन्त! अहमेव निःस्नेहः, यः कारणेन राघवः स्वपत्नीया सह अनाथवत् शयितः। राजवंशे जातः, सर्वजनानन्ददायकः, सर्वप्रियः, स प्रियतमं राज्यं परित्यज्य अत्र वसति। कथं राघवः श्यामः, नीलोत्पलसन्निभः, रक्तलोचनः, दर्शनीयः, सुखार्हः दुःखानर्हः, भूमौ शयितः? धन्यः स लक्ष्मणः, शुभलक्षणः, यो भ्रातरं रामं दुःखकालेऽपि अनुगच्छति। नूनं वैदेही स्वार्थसिद्ध्या प्राप्तवती, या पतिं वनं गता; वयं तु सर्वे सन्दिग्धाः, तं महात्मानं विना वञ्चिताः। भूमिः अपि मे निर्झरशून्या, रिक्ता इव दृश्यते, यतः दशरथः स्वर्गं गतः, रामश्च वने वसति। सः वनवासोऽपि कुर्वन्, बाहुबलरक्षितां पृथिवीं, मनसा अपि न इच्छति। रिक्तमन्त्रशाला, असंयताश्वगजाः, मुक्तद्वाराणि, अनरक्षितकोशः—एवं नगरी। सेनायाः च उत्साहहीनता, क्षयः, आपद्गता, अरक्षितत्वम्, शत्रवः अपि तां न स्पृहयन्ति, यथा विषयुक्तं भोजनं न कश्चिद् इच्छति। अद्य प्रभृति अहम् अपि भूमौ तृणेष्वथवा शयिष्ये, सदा फलमूलभक्षः, जटाचीरधारी भविष्यामि। तस्य कृते शेषकालं वने सुखेन वत्स्यामि, प्रतिज्ञां ददामि—सा मिथ्या न भविष्यति। भ्रातुः कृते शत्रुघ्नः मया सह न स्थास्यति; लक्ष्मणेन सह स धर्मात्मा अयोध्यां रक्षिष्यति। द्विजातयः ककुत्स्थवंशजं अयोध्यायां अभिषिञ्चन्तु; देवाः मम एषा सत्यकामना सिध्यतां, नानाप्रकारेण चेत् स न प्रतिनिवर्तेत्, नमस्करोमि। तदा अहम् अत्र दीर्घकालं स्थित्वा, वनवासी राघवस्य प्रतीक्षां कुर्वन्, तं न त्यक्ष्यामि। एवं गङ्गातटे तां रात्रिं व्यतीत्य, प्रातःकाले राघवः शत्रुघ्नं प्रति वाक्यम् अवदत्—"शत्रुघ्न, उत्तिष्ठ! किम् अधिकं शेषसि? शीघ्रं गुहम् आनय, स नः सेना गङ्गां सुरक्षितया पारयिष्यति।" शत्रुघ्नः उवाच—"न अहं शये, जाग्रामीह, तं महात्मानं चिन्तयन्।" एवं तयोः सिंहयोरिव संवादे, गुहः समये समुपेत्य, कृताञ्जलिः भरतं समभाषत।