अहं रामाय विविधं स्वादुसंरम्भं, स्थूलं सूक्ष्मं च भोजनं फलानि च बहूनि समुपादाय तत्र न्यवेशयम्। सत्यपराक्रमधर्मनिष्ठः रामः तु तानि सर्वाणि विनयपूर्वकं प्रत्याचष्ट, क्षत्रियधर्मं स्मरन् न किञ्चिदपि स्वीकृतवान्। स महात्मा सौम्यया वाचा, "न वयं दानं गृह्णीयाम, सततं तु दद्यात्," इति स्म, नः समाश्वासयत्, हे राजन्। ततः लक्ष्मणेन जलं समाहृत्य, श्रीरामः तदपित्वा, सीतया सह उपवासव्रतम् अचरत्। शेषेणापि जलेन लक्ष्मणः विधिपूर्वकं संकल्पं कृत्वा, त्रयः ते मौनिनः, भक्त्या सायं संध्योपासना अकुर्वन्। ततः सौमित्रिणा शीघ्रं तृणानि समाहृत्य, शुद्धं शय्याम् रामाय स्वयमेव व्यकल्पयत्। तस्मिन्नेव शय्यायां रामः सीतया सह प्रविवेश; पादप्रक्षालनानन्तरं लक्ष्मणः तत्रतः न्यवर्तत। एषा खलु इङ्गुदीमूले मूलभूमिः, एषा च तृणशय्या, यत्र रामः सीता च तां रजनीम् अवसताम्। लक्ष्मणः तु प्रलम्बितधनुः, पृष्ठे संयतः, पाणौ कार्मुकस्य ज्या, तूणीरयोः बाणैः पूर्णयोः, रात्रौ सर्वतः सजगन् स्थितवान्। अहम् अपि धनुष्मान् शुभबाणसंयुतः, लक्ष्मणेन सह तत्र स्थित्वा, स्वबान्धवैः सजगैः राघवस्य रक्षां कृतवान्, यथा महेन्द्रः स्वबलैः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य अष्टाशीतितमः सर्गः समाप्तः। एवमाख्यातं सर्वं श्रुत्वा, भरतः मन्त्रिभिः सहितः इङ्गुदीमूलं प्रति गतः, रामस्य शय्यास्थानं दृष्टवान्। मातृभ्यः स प्राह, "अत्र स महात्मा भूमौ शय्यां कृत्वा रजनीम् अवसत्; एषा तस्य शय्यायाः चिह्नम्।" श्रीदशरथस्य बुद्धिमतः कुलजस्य महात्मनः रामस्य भूमौ शयनं न युक्तम्। यः पूर्वं श्रेष्ठचर्मवस्त्रैः समाच्छादितेषु सुखशय्येषु शयानः, स कथं स्थूलायां भूमौ शय्यां करोति? सदा सः उच्चैः प्रासादेषु, सुवर्णरजतरत्नमयेषु तलेषु, उत्तमशय्यायां वसन् आसीत्। पुष्पराशिषु, चन्दनागरुगन्धिषु, शुभ्रमेघसदृशेषु कक्ष्येषु, शुकशब्दनिनादितेषु सदा वसन्। शीतलसुगन्धिषु मेरुसदृशेषु सुवर्णभित्तिषु प्रासादेषु रममाणः आसीत्। गीतवाद्यध्वनिभिः, भूषणरवैः, मृदंगनिनादैः च सदा जागृतः। समये समये सूतैः मागधैः च गीतस्तोत्रैः प्रशस्तः स शत्रुतापनः। इदं लोके अद्भुतमिव दृश्यते, न मे सत्यतया प्रतिभाति; मनः मोहं गच्छति यथा स्वप्नः इति। निश्चितम्, भाग्यस्य देवता न कस्यचित् अधिका, यतः दशरथात्मजः रामः भूमौ शय्यां करोति। सीता च, जनकस्य तनया, नेत्रानन्दकरी, दशरथस्य स्नुषा, सा अपि भूमौ शय्यां कृतवती। एषा मे भ्रातुः शय्या; नूनं सा परिवर्तिता। अस्य दृढायां भूमौ तृणानि सर्वाणि अङ्गैः निपीडितानि दृश्यन्ते। मन्ये, अत्र सीता भूषणैः विभूषिता शयिता, यतः किञ्चिदत्र काञ्चनकणाः लिप्ताः स्फुटं दृश्यन्ते। अत्रैव सीतायाः उपरिचेलकम् अङ्गे लग्नम्, सूत्राणि तत्र सुस्पष्टं संलग्नानि। मन्ये, एषा शय्या भ्रातुः सुखदा आसीत्, येन यौवने तपस्विन्यां कोमलायां धर्मचारिण्यां मैथिल्यां क्लेशः न जातः। हन्त! अहं खलु निर्दयः, येन हेतोः राघवः भार्यया सहितः अनाथवत् एवं शय्यायां शयितः। राजवंशे जातः, सर्वजनानां प्रियः, सर्वानन्ददायकः, सः प्रियतमं राज्यं परित्यज्य वनवासं गतः। कथं स राघवः, नीलोत्पलसङ्काशः, रक्तलोचनः, मनोहरदर्शनः, सुखाय योग्यः दुःखाय अयोग्यः, भूमौ शय्यां करोति? धन्यः स लक्ष्मणः, शुभलक्षणः, भ्रातृस्नेहेन रामं अनुयायि, यः कष्टेऽपि काले तं न जहाति। वैदेही अपि स्वपत्युः पादानुगमनेन स्वार्थं प्राप्य स्थिता; वयं तु तं महात्मानं विना सन्देहेन क्लिश्यामः। भूमिः दशरथस्य स्वर्गगमनात्, रामस्य च वने वासात्, निर्झरविहीना शून्येव दृश्यते। सः वने वसन् अपि बाहुबलेन रक्षितायाः भूमेः कोऽपि इच्छां न करोति। राजसभा रिक्ताः, अश्वगजाः अनियन्त्रिताः, नगरद्वाराणि मुक्तानि, कोशोऽरक्षितः—एवं स्थितायां अयोध्यायाम्। सेनायाः मनोबलं हीनम्, क्षीणम्, अनाथम्; शत्रवः अपि तां न स्पृशन्ति, यथा विषयुक्तान्नं न कश्चन इच्छति। अद्य प्रभृति अहम् अपि भूमौ वा तृणेषु वा शयिष्ये, सदैव फलमूलभक्षी, जटाचीरधारी भविष्यामि। तस्य हेतोः, शेषकालं वनवासे सुखेन वत्स्यामि; एषा प्रतिज्ञा मे मिथ्या न भविष्यति। भ्रातुः कार्याय शत्रुघ्नः मया सह न स्थास्यति; लक्ष्मणेन सह स आयोध्यां रक्षिष्यति। द्विजातयः ककुत्स्थवंशजं अयोध्यायाम् अभिषेचयिष्यन्ति; देवाः मम एषं सत्यसंकल्पं पूरयन्तु, यदि स बहुविधं न प्रत्यागच्छेत्, इति शिरसा प्रणम्य प्रार्थये।