क्षणमात्रं धैर्यं समालम्ब्य, अश्रूणि मुञ्चन् श्रीमान् भरतः कौसल्यां सान्त्वयित्वा गुहाय इदं मधुरं वचनं अब्रवीत्—"क्व मे भ्राता रजनीमत्यवसत्? कुत्र सीता लक्ष्मणश्च आस्ताम्? किं शय्यायाम् शेरते, किं वा भुक्तवन्तः? सर्वं मे आख्याहि, गुह।" एवं पृष्टः निषादाधिपः गुहः भरताय सर्वं यथावृत्तं निवेदयामास—यथा स: रामं प्रियतमं पूजितमातिथ्यं सम्यक् प्राप्तवान्। "बहुविधं शुद्धं चाशुद्धं च भोजनं, फलानि च बहूनि अहं रामाय समुपाहरम्। किन्तु धर्मनिष्ठः सत्यपराक्रमी रामः तानि सर्वाणि निवर्तयामास—न स्वीकृतवान्, क्षत्रधर्मं अनुस्मरन्। 'वयम् दातव्यम्, न तु ग्रहीतुं युक्तम्,' इति सौम्यया वाचा महात्मा नः सान्त्वयत्। ततः लक्ष्मणः सलिलं आनयित्वा, श्रीरामः तद् पित्वा सीतया सह उपवासं कृतवान्। शेषेण वारिणा लक्ष्मणोऽपि विधिपूर्वकं कृतवान्; त्रयः सर्वे मौनिनः सायमुपासना समाचरन्। ततः सौमित्रिणा त्वरया तृणानि आनीय शुद्धं शय्यास्थानं रामाय समुपकल्पितम्। तस्मिन्नेव शय्यायां रामः सीतया सह प्रविवेश; लक्ष्मणः पादप्रक्षालनं कृत्वा बहिः स्थितवान्। एषा ह्यिंगुदीमूलं, एषा च तृणशय्या यत्र रामः सीता च रजनीं निन्यतुः। लक्ष्मणः तु पीठे सम्यक् विन्यस्य, पृष्ठे संयतः, धनुष्कोट्यां हस्तौ स्थापयन्, तूणीराभ्यां पूर्णः, महद्दनुः निधाय, रात्रिं सर्वां सम्यक् रक्षितवान्। अहम् अपि उत्तमं धनुः बाणांश्च गृहीत्वा, लक्ष्मणेन सह, सज्जनबान्धवैः धनुर्धरैः सह, तं पुरस्कृत्य, इन्द्रवत् जागरूकः स्थितवान्।" एवमाख्यातं श्रुत्वा भरतः मन्त्रिभिः सह हिंगुदीमूलं प्राप्य रामस्य शय्यास्थानं दृष्टवान्। तदा सः सर्वमातृभ्यः उवाच—"अत्रैव महात्मा रामः भूमौ शेरते; एषा तस्य शय्यायाः चिह्नम्। यः श्रीमद् बुद्धिसम्पन्नो दशरथस्य सुतः, सः भूमौ शयितुं न योग्यः। यः पूर्वं श्रेष्ठमृगचर्मोपहितेषु शय्येषु सुप्तवान्, सः कथं भूमौ शेरते? सः पूर्वं राजप्रासादेषु, सुवर्णरजतवज्रच्छन्नेषु, उत्तमशय्यानां मध्ये वसन्, पुष्पराशिषु, चन्दनागरुगन्धयुक्तेषु, शुककूजितकक्ष्येषु, श्वेतमेखलाभिः सुकुमारकक्ष्याभिः, मेरुप्रासादवत् सुवर्णभित्तिषु, शीतलसुगन्धिषु वसन्, गीतवादित्रध्वनिभिः, मणिकिङ्किणीनिनादैः, मृदङ्गशब्दैश्च प्रतिदिनं प्रबोधितः। समये समये सूतैर्मागधैश्च स्तुत्यः, कीर्तिगीतैः प्रशस्यः सः रिपुनाशनः। इदं लोके अद्भुतं, न मे सत्यम् इव; मनो मे विमूढं—स्वप्न इति मे मन्ये। नूनं दैवात् बलवत्तरं नास्ति, यतः दशरथात्मजः रामः भूमौ शयितुम् आवश्यं कृतः। सीता च, जनकात्मजा, दृष्टिसुखा, दशरथस्य वधूः, भूमौ एव शेरते। एषा मे भ्रातुः शय्या; नूनं परिवर्तिता; अत्र तृणानि स्थूलानि अङ्गैः निगडितानि दृश्यन्ते। इहैव सीता भूषणैः विभूषिता शयिता, यतो हेमकणाः अत्र तत्र लीनाः दृश्यन्ते। अत्र सीतायाः उत्तरीयम् अटकितम्, सूत्राणि च अत्र संलग्नानि स्पष्टं दृश्यन्ते। मम भ्रातुः एषा शय्या सुखदा इति मन्ये, यया सौम्या तपस्विनी मैथिली दुःखं न अनुभूतवती। हन्त, अहं क्रूरः एव, यः कारणेन रामः पत्नीसमेतः एतादृशे शय्यायाम् अपि शेरते। राजवंशे जातः, सर्वजनानन्ददः, सर्वैः प्रियः, सः प्रियतमं राज्यं परित्यज्य अत्र शेरते। यः नीलोत्पलसन्निभः, रक्ताक्षः, मनोहरः, सुखभाग्भूतः, दुःखयोग्यः न, सः भूमौ कथं शेरते? धन्यः सः लक्ष्मणः शुभलक्षणः, यः भ्रातरं रामं दुःखकालेऽपि अनुगतः। सीता अपि स्वार्थसिद्धिं प्राप्तवती, या पतिं वने अनुगता; वयं तु तं महात्मानं विना अनिश्चिताः वयम्। भूमिः अपि मे निर्झरवर्जिता शून्या इव दृश्यते, यतः दशरथः स्वर्गं गतः, रामः च वने वसति। न कश्चिदपि भूमिं मनसा अपि इच्छति, यद्यपि सः वने वसति, तस्य बाहुबलरक्षितत्वात्। सभागृहाणि रिक्तानि, अश्वगजाः अनियन्त्रिताः, नगरद्वाराणि उद्घाटितानि, कोष्ठागारं अरक्षितम्। सेनायाः च मनः शिथिलम्, शत्रुभिः अपि अनवष्टव्यम्, विषयुक्तान्नमिव कोऽपि इच्छति न। अद्य प्रभृति अहम् अपि भूमौ वा तृणेषु वा शयिष्ये, सदा फलमूलभोजनः, जटाचीरधारी च भविष्यामि।