नारायणविष्णुः, देवेषु प्रमुखः, यः सर्वज्ञः, देवेषु सौम्यं वाक्यम् अददात्। "हे देवाः, कः राक्षसराजस्य नाशाय उपायः अस्ति? येन अहं तं यत्नेन हन्तुं शक्नोमि, ऋषिणां दुःखदायकं?" इति। एवमुक्तः सर्वे देवाः विष्णोः अमरत्वं प्रति प्रत्युत्तरं ददुः, "मानवाकृतिं धारयित्वा रावणं युद्धे हन्तुम् अर्हसि।" यः शत्रुं पराजयितुं तीव्रतपस्याम् अतीतकालं तपः कृतवान्, तस्मिन् तस्य तपस्यायाम् ब्रह्मा, सृष्टिकर्ता, तस्मिन् प्रसन्नः अभवत्। तस्मिन् संतुष्टः भगवान् राक्षसाय वरं ददाति यः मानवानां प्रति भयमुपदिशति, अन्येषां प्राणिनां प्रति न। तत्र तस्मिन वरदाने, मानवाः तस्मिन् तत्त्वे तिरस्कृताः, गर्वितः अभवत्। "सः त्रिलोकान् नाशयति, स्त्रियः अपहरति; अतः तस्य मृत्यु मानवैः भविष्यति, हे शत्रुविनाशक!" इति देवाः वदन्ति। एतानि श्रुत्वा विष्णुः आत्मनियन्ता, राजा दशरथं पिता रूपेण स्वीकृतवान्। सः तस्य महात्मा राजा, पुत्रहीनः, पुत्रं प्राप्तुं यज्ञं कर्तुं इच्छति। विष्णुः निर्णयं कृत्वा, ब्रह्मणः सह परामर्शं कृत्वा, देवैः महान् यज्ञः सम्मानितः, दृष्टिद्वयं लुप्तः। ततः यज्ञाग्नौ, यज्ञकृतः, एकः महाशक्तिमान्, अद्वितीयं तेजः, विशालं बलं च प्रकटितम्। सः कृष्णवर्णः, रक्तवस्त्रधारकः, रक्तमुखः, ढोलवत् ध्वनिं करोति; तस्य शरीरे कस्यापि ताम्रवर्णं च, चोटी च शोभायुक्ता। सः शुभचिन्हैः युक्तः, दिव्याभूषणैः अलंकृतः, पर्वतशिखायाः समः उन्नतः, सिंहस्य गर्वं धारयति। सूर्यसमानं, प्रज्वलिततेजः, सुवर्णपात्रं च धृतवान्, चांद्रिकायाः रजतसारं च। दिव्यपायसं युक्तं, प्रियपत्नीवत्, विस्तृतहस्तैः समुपगृह्यते, यथा सः माया निर्मितः। ततः राजा, हस्तयुग्मं समर्प्य, तं प्रार्थयामास, "हे प्रभो, त्वं स्वागतः! किम् अहम् ते करोमि?" ततः सः सृष्टिकर्तुः वाक्यम् अददात्, "हे राजन्, देवेषु पूजां कृत्वा त्वं एषः प्रापितः।" "हे पुरुषसिंह, एषः दिव्यपायसः, यः देवैः निर्मितः, पुत्रोत्पत्तिं ददाति, पुण्यः च, आरोग्यं च वर्धयति।" "तं योग्यपत्नीभ्यः दत्वा, 'एषः भक्ष्यताम्' इति वद। तेषां मार्तण्डः, हे राजन्, त्वं पुत्रान् प्राप्स्यसि, यैः त्वं एषः यज्ञं करोति।" राजा, संतुष्टः, तं स्वर्णपात्रं, देवैः प्रदत्तं, दिव्यभोजनं च, नम्रं मस्तकं कृत्वा स्वीकृतवान्। सः तं अद्भुतं, चमत्कारिकं, प्रियं च व्यक्तिम् आदरपूर्वकं प्रणम्य, परमसुखेन परिभ्रमति। ततः दशरथः, देवैः निर्मितं पायसं प्राप्य, अत्यन्तं प्रसन्नः अभवत्, यथा दरिद्रः धनं प्राप्य। तस्य अद्भुतं, प्रकाशवान् कार्यं समाप्त्यन्ते, सः चमत्कारः तत्रैव लुप्तः। अन्तः कक्षाः आनन्दकिरणैः प्रकाशमानाः, यथा सुन्दरः शरदाकाशः चन्द्रकिरणैः। अन्तः कक्षायाम् प्रवेश्य, सः कौसल्या यैः वदति, "एषः पायसः स्वीकृत्य, पुत्रं प्राप्यताम्।" ततः राजा, कौसल्यायाः पायसस्य अर्धं ददाति, तस्मिन् अर्धेण सुमित्रायाः अर्धं ददाति। पुत्रं प्राप्यताम् इति, शेषं अर्धं कैकेयीं ददाति, पुनः सुमित्रायाः अन्तिमांशं, अमृतवत्, ददाति। विचार्य, बुद्धिमान् राजा पुनः सुमित्रायाः अंशं ददाति; एवं राजा पायसं स्वकन्याभ्यः पृथक् ददाति। एवं पायसं प्राप्त्वा, सर्वे राजा पत्न्यः मानिताः, तेषां हृदयं महानन्देन पूर्णं अभवत्। ततः ताः राजा पत्न्यः, पृथक् उत्तमं पायसं भक्षित्वा, शीघ्रं गर्भं धारयामासुः, तेषां तेजः अग्निः च सूर्यस्य समं। ततः राजा, तस्य पत्नीनां गर्भितं दृष्ट्वा, शान्तिं पुनः प्राप्य, इन्द्रस्य स्वर्गे, देवगणैः, सिद्धैः, ऋषिभिः च सम्मानितः, अत्यन्तं प्रीतः अभवत्। इदानीं श्रूयताम्, वाङ्मयस्य सप्तदशं सर्गं, प्रसिद्धं वाल्मीकीरामायणम्, बालकाण्डम्। यदा विष्णुः तस्य महात्मनः राज्ञः पुत्ररूपेण प्रविष्टः, आत्मजः भगवान् सर्वे देवाः इदं वदति, "सत्यशीलस्य वीरस्य, यः सर्वाणां कल्याणं यच्छति, शक्तिमान् साहाय्यं विष्णोः कृते उत्पादयन्तु।" "तेषां चित्तविभ्रमस्य, वीर्येण, वायुयः शीघ्रं, नीति-विद्या युक्ताः, बुद्धिमानः च सन्तु।" "अपराजितबलाः, अज्ञातविजयाः, दिव्यरूपाः च, सर्वे दिव्यास्त्राणां गुणैः युक्ताः, अमृतस्य भागं प्राप्यन्तु।" "अग्रगण्याः अप्सराः, गन्धर्वकन्याः, यक्ष-नागकन्याः, राक्षस-विद्याधरकन्याः च, किन्नरीकन्याः च, वानरकन्याः च, यथा वानररूपेण पुत्रान् उत्पादयन्तु।" "अहं पूर्वम् जाम्बवान्, प्रमुखः भालुकः, स्वकस्य जिव्हायाम् उत्पन्नः।" एवम् भगवान् वदन्, तेषां आज्ञां स्वीकृत्य, तैः वानररूपेण पुत्रान् उत्पन्नाः।