कौसल्या पुत्रं भरतं स्नेहपूर्वकं समुपलभ्य, दुःखसन्देशं लक्ष्मणस्य विषये श्रुतं नास्ति वा इति पृच्छति स्म—यः सीतया सह वनं गतः, तस्यापि एकपुत्रस्य मातरः पुत्रत्वं मन्यन्ते। ततः क्षणमेकं शोकावेशेन भरतः अश्रुमुखः सन्तः, आत्मानं संयम्य कौसल्यां सान्त्वयन् गुहायै वचः प्राह। सः गुहं पप्रच्छ—मम भ्राता रात्रिं कुत्र व्यतीतवान्? सीता लक्ष्मणः च कुत्र स्थितवन्तः? कस्य शय्यायां शयितवन्तः? किमन्नं भक्षितवन्तः? सर्वं कथय, हे गुहे। गुहः निषादराजः भरतस्य प्रश्नं श्रुत्वा, रामस्य सत्कारवृत्तान्तं सम्यक् व्याचष्ट—स्वागतम् अतिथिं प्रियं रामं यथासम्भवम् अन्नानि, स्वादूनि, स्थूलानि, विविधानि फलानि च समर्पितवान्। किन्तु सत्यधर्मनिष्ठः रामः तानि सर्वाणि अन्नानि क्षत्रधर्मं स्मृत्वा न स्वीकृतवान्। सः महात्मा मृदुं वचः प्राह—"हे मित्र, दानं कर्तव्यं, न तु प्रतिग्रहम्।" ततो लक्ष्मणः जलं आनयन्, रामः तद् पिबित्वा सीतया सह उपवासं कृतवान्। शेषं जलं लक्ष्मणः यज्ञकर्माय उपयोजयन्, त्रीणि अपि सायं सन्ध्योपासने मौनं धृत्वा आचार्यवत् स्थितवन्तः। अनन्तरं सौमित्रिः शीघ्रं तृणानि समाहरन्, शुद्धं शय्यास्थानं रामाय निर्मितवान्। तस्मिन्नेव शय्यायां रामः सीतया सह प्रविष्टः, पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः बहिः स्थितवान्। गुहः भरतं दर्शयन्—"एषा इङ्गुदीमूलः, एषा तृणशय्या यत्र रामः सीता च रात्रिं व्यतीतवन्तौ।" लक्ष्मणः धनुष्काण्डे पृष्ठं स्थापयन्, बाणकोशं पूरयन्, धनुर् उत्तमं बद्धवान्, रात्रिं सर्वां जागरूकः रामस्य रक्षां कृतवान्। गुहः अपि उत्तमं धनुः बाणैः सहितः, कुटुम्बिनः धनुष्मन्तः सह, लक्ष्मणेन सह जागरूकः स्थित्वा रामस्य रक्षां कृतवान्, इन्द्रवत्। एवं अयोध्याकाण्डस्य अष्टाशीतितमः सर्गः समाप्तः। ततः सर्वं विस्तरेण श्रुत्वा भरतः मन्त्रिणः सह इङ्गुदीमूलं गच्छन् रामस्य शय्यास्थानं दृष्टवान्। सः मातृभ्यः उवाच—"अत्र महात्मा भूमौ शयितवान्; एषा तस्य शय्यायाः चिन्हं दृश्यते।" सः विशुद्धवंशसमुत्पन्नः, दशरथस्य पुत्रः, महायशाः, भूमौ शयितुं न अर्हति। यः पूर्वं श्रेष्ठमृगचर्मशय्यायां, सुकौशेयवस्त्रयुतायां शय्यायां शयितवान्, सः कथं भूमौ शयितः? यः सदैव उत्तमप्रासादेषु, सुवर्णरजतःरत्नमण्डितभूमिषु, उत्तमशय्यायां वासं कृतवान्। पुष्पराशिषु, चन्दनागरुगन्धयुक्तेषु, शुभ्रमेघसदृशप्रकोष्ठेषु, शुककाकलिङ्गनिनादितेषु कक्षेषु। शीतलसुगन्धप्रासादेषु मेरुशृङ्गसदृशेषु, सुवर्णभित्तिषु रमितवान्। गीतवाद्यनिनादैः, किङ्किणीनादैः, मृदङ्गध्वनिभिः, उत्थापितः। सूतमागधगायनैः, स्तुतिभिः, समये प्रशंसितः, शत्रुनिषूदनः। एतद् जगति अद्भुतं, न मे सत्यम् इव दृश्यते। मम मनः मोहं गच्छति—स्वप्नः इति मन्ये। नूनं भाग्यबलात् अधिकः देवः नास्ति, यतः दशरथपुत्रः रामः भूमौ शयितुं बाध्यते। सीता अपि, विदेहराजकन्या, दशरथस्य पुत्रवधूः, नेत्रप्रियः, भूमौ शयिता। एषा रामस्य शय्या; तया विपरीता। तृणानि, दृढभूमौ, तस्याङ्गेन अभ्यस्तानि। मन्ये सीता, भूषणैः भूषिता, अत्र शयिता, यतः स्वर्णबिन्दवः अत्र तत्र दृश्यन्ते। अत्र सीताया उत्तरीयम् अङ्गे फंसितम्, तत्र तत्र कौशेयसूत्राणि अत्र लिप्तानि। मन्ये एषा शय्या भ्रातुः सुखदा आसीत्, येन मैथिली युवती, तपस्विनी, सौम्या, दुःखं न अनुभूतवती। हन्त! अहं क्रूरः, यतः मम कारणात् राघवः सीता सह भूमौ शयितः, आधाररहितः इव। राजवंशसमुत्पन्नः, सर्वजनानन्ददायकः, सर्वप्रियः, सर्वप्रियं राज्यं त्यक्तवान्। कथं राघवः, नीलोत्पलसदृशः, रक्तलोचनः, रम्यदर्शनः, सुखार्हः, दुःखानर्हः, भूमौ शयितः? धन्यः, लक्ष्मणः, शुभलक्षणः, भ्राता रामं कठिनकाले अनुगच्छति। वैदेही अपि स्वार्थं प्राप्तवती, यः पतिं वनं अनुगता; वयं तु सर्वे अनिश्चिताः, तस्य महात्मनः वियोगेन वञ्चिताः। भूमिः इव निर्झरा, रिक्ता इव, दशरथः स्वर्गं गतः, रामः वनवासं कृतवान्। कोऽपि भूमिं मनसा अपि न इच्छति, यद्यपि रामः वनवासं करोति, यतः तस्य बाहुबलात् भूमिः रक्ष्यते। सभाः रिक्ताः, अश्वगजाः अनियन्तृताः, नगरद्वाराणि मुक्तानि, कोषः अनरक्षितः। सेना शिथिला, क्षीणा, क्लिष्टा, अनरक्षितः, शत्रवः अपि न इच्छन्ति, यथा विषमिश्रं अन्नं न इच्छन्ति। एवं भरतः मातृभिः सह, मन्त्रिणः च, रामस्य वनवासवृत्तान्तं, शय्यास्थानं, तृणशय्यायाः चिन्हानि, सीताया भूषणचिह्नानि, लक्ष्मणस्य जागरणम्, सर्वं श्रुत्वा, दुःखेन, स्मरणेन, रामस्य गुणान्, राज्यस्य स्थितिम्, वनवासस्य कारणम्, मनसि चिन्तयन्, शोकावेशेन स्थितः।