कौसल्या पुत्रं भरतं दृष्ट्वा, रामः भ्रातृभिः सह वनं गतः, राजा दशरथः स्वर्गं गतः, तव एव संरक्षणं प्राप्तम् इति, दुःखसन्तप्तया कौसल्यया भरतः सम्बोधितः। सा पुत्रं सान्त्वयन्ती पुनः अपृच्छत्—“पुत्र, लक्ष्मणस्य विषये किमपि अप्रियं श्रोतुम् इच्छामि, यः स्वपत्नी सहितः वनं गतः; एकपुत्रायाः मातुः सापि पुत्रः भवति।” तस्याः शोकमग्नायाः कौसल्यायाः भरतः किञ्चित्कालं धैर्यं समालम्ब्य, अश्रूणि निगृह्य, कौसल्यां सान्त्वयित्वा गुहं प्रति इदं वचनं उवाच—“मम भ्राता रामः कत्र रात्रिं व्यतीतवान्? सीता लक्ष्मणः च कुत्र स्थितवन्तः? किं शय्यायां शयितवन्तः, किं खादितवन्तः? सर्वं वद, गुहे।” भरतस्य प्रश्नं श्रुत्वा, निषादराजः गुहः सर्वं विस्तरेण निवेदयामास—रामं प्रियं अतिथिं आदरपूर्वकं स्वागतम् अकरोत्। स रामाय विविधं भोजनं, सुगन्धितं फलानि च उपनिन्ये। किन्तु सत्यप्रतिज्ञः रामः सर्वं भोजनं न स्वीकारितवान्; क्षत्रियधर्मं स्मृत्वा, सः अव्यभिचार्यं आचारं पालितवान्। “मित्र, दानं देयं, न तु दानं गृह्यं,” इति महात्मा रामः सौम्यं वचनं उक्तवान्। ततः लक्ष्मणः जलं आनयत्, रामः जलं पिबित्वा उपवासं आरब्धवान्, सीता सहितः। शेषजलस्य आचमनं लक्ष्मणः कृतवान्; त्रीणि जना निशाम् उपवासं विधिवत् अनुष्ठितवन्तः। तदनन्तरं सौमित्रिः शीघ्रं तृणानि आनयत्, शुद्धं शय्यास्थानं रामाय समर्पितवान्। तस्मिन्नेव शय्यायां रामः सीता सहितः प्रविष्टः; पादप्रक्षालनं कृत्वा लक्ष्मणः बहिः स्थितवान्। गुहः दर्शयति—“एषा इङ्गुदीमूलः, एषा तृणशय्या, यत्र रामः सीता च रात्रिं व्यतीतवन्तौ।” लक्ष्मणः धनुष्कोटि उपरि हस्तं स्थापयित्वा, बाणकोशं पूरयित्वा, धनुष्कोटि उपरि तिष्ठन्, रात्रिं सर्वदा जागरूकः अपालयत्। गुहः अपि उत्तमं धनुः बाणानि च गृहीत्वा, स्वजनैः सह, लक्ष्मणेन सह, रामस्य रक्षां अकरोत्, इन्द्रवत्। इत्येवम् अयोध्याकाण्डस्य अष्टाशीतितमः सर्गः समाप्तः। ततः सर्वं विस्तारपूर्वकं श्रुत्वा भरतः मन्त्रिणः सहितः इङ्गुदीमूलं प्रति गच्छन्, रामस्य शय्यास्थानं दृष्टवान्। सः सर्वं मातृभ्यः प्रदर्शयन् उवाच—“इदं स्थलम्, यत्र महात्मा रामः भूमौ शयितवान्; एषा तस्य शय्यायाः चिह्नः।” शुभवंशसमुत्पन्नः, बुद्धिमान्, दैवसंपन्नः रामः भूमौ शयितुम् अर्हति न। यः पूर्वं उत्तमचर्मशय्यायाम्, सुकुमारे शय्यायाम् शयितः, सः कथं भूमौ शयितः? सः सदा उत्तमप्रासादेषु, सुवर्णरजतरत्नमयभूमिषु, उत्तमशय्यायाम् निवसति। पुष्पसमूहैः, चन्दनागारुगन्धयुक्तैः, शुककाकल्यैः, श्वेतमेघसदृशैः कक्ष्याभिः रम्येषु वसति। मेरुशिखरवत् सुवर्णदीवारम्भितेषु, शीतलसुगन्धप्रासादेषु, सः वसति। सदा गीतवाद्यशब्दैः, भूषणरवैः, उत्तमदुन्दुभिशब्दैः जागृतः। कविभिः, सूतैः, मागधैः, स्तुतिपाठैः, शत्रुनिग्राही सः समये समये प्रशंसितः। एतद् जगति अकल्पनीयम्; सत्यं न इव; मम मनः मोहं प्राप्नोति; स्वप्न इव इति मन्ये। निश्चितम्, दैवात् बलवत्तरः कोऽपि देवः नास्ति; दशरथपुत्रः रामः भूमौ शयितुम् अर्हति। जनकनन्दिनी सीता, नेत्रानन्ददायिनी, दशरथस्य स्नुषा अपि भूमौ शयितुम् अर्हति। एषा भ्रातुः शय्या; तद्विपरीता; तृणानि तस्याङ्गैः दब्धानि दृश्यन्ते। मन्ये, सीता भूषणैः भूषिता तत्र शयिता; यत्र यत्र सुवर्णबिन्दवः लिप्ताः दृश्यन्ते। अत्र सीताया उपरि वस्त्रं लिप्तम्; सूत्राणि अत्र संक्लिष्टानि दृश्यन्ते। मन्ये, एषा शय्या भ्रातुः सुखदायिनी; यया मैथिली, यौवनवनिता, तपस्विनी, सुकुमारी, धर्मिष्ठा, क्लेशं न अनुभूय। हा! अहं क्रूरः, यः कारणात् राघवः सीता सहितः भूमौ शयितः, अनाथवत्। राजवंशसमुत्पन्नः, सर्वजनानन्ददायकः, सर्वैः प्रियः, प्रियं राज्यं परित्यज्य भूमौ शयितः। राघवः, नीलोत्पलसदृशः, रक्तलोचनः, मनःहरः, सुखार्हः, दुःखार्हः न, भूमौ शयितः। सौम्यलक्षणः लक्ष्मणः, भ्रातृसेवकः, दुःखकाले अपि रामं अनुगच्छति; सः धन्यः। वैदेही अपि पतिसंयुक्ता वनं गत्वा, स्वार्थं प्राप्तवती; वयं तु महानात्मनः वियोगेन शून्याः। भूमिः दशरथस्य स्वर्गगमनात्, रामस्य वनवासात्, निर्झरहीना, रिक्ता इव दृश्यते। रामः वनवासः अपि, भूमिः तस्य बाहुबलात् संरक्षिता, मनसि अपि भूमिं इच्छन्ति न। सभा शून्या, अश्वः गजः च अनियमितः, नगरद्वारं मुक्तम्, कोषः रक्षितः न— इत्येवम् भरतः शोकसन्तप्तः, मातृभिः सह, मन्त्रिभिः च, रामस्य वनवासं, सीताया दुःखं, लक्ष्मणस्य भक्तिं, स्वस्य अपराधं च, हृदयेन अनुभूय, स्थलं निरीक्ष्य, गुहस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वं यथाक्रमं अवलोकयन्, दुःखमग्नः तिष्ठति।