ततः शत्रुघ्नः समीपस्थः सन्तः, दुःखेन क्लान्तः, भरतं तं अवस्थां प्राप्तं समाश्लिष्य, साश्रु नेत्रः, सन्तप्तचित्तः, मूर्च्छितः दीनः च बभूव। ततः भरतस्य मातरः सर्वाः, उपवासेन कृशाः, दुःखिताः, पतिसंविग्नाः, तत्र समागम्य, भूमौ पतितं भरतं विलपन्तं परितः आवृत्य स्थिताः। तासाम् मध्ये कौसल्या, दुःखेन संतप्तहृदा, तं अनुवर्त्य, स्नेहवशात् समाश्लिष्य, अश्रुपूर्णनेत्रा, गोमाता वत्सं यथा, भरतम् तपस्विनी कौसल्या आत्तचित्ता समाश्लिष्य विललाप। सा दुःखातिरेकात् भरतं स्नेहपूर्वकं उवाच—"मम पुत्र, आशां करोमि, तव शरीरं किञ्चिद् व्याधिर् न बाधते; इदानीं हि अस्य राजवंशस्य जीवितं त्वयि एव अधिष्ठितम्।" "त्वां दृष्ट्वा, पुत्र, जीवामि; रामः भ्रातृभिः सह गतः, राजा दशरथः अपि गतः; त्वमेव अस्माकं रक्षकः अधुना।" "पुत्र, लक्ष्मणस्य विषये किमपि अप्रियं न शृणोषि, यः स्वपत्नी सह वनं गतः; एकपुत्रायाः मातुः स अपि पुत्रः इव।" क्षणं व्यतीत्य, भरतः महात्मा, अश्रुपूर्णः, संयम्यात्मानम्, कौसल्यान् सान्त्वयित्वा, गुहं प्रति वाक्यं उवाच—"कुत्र मे भ्राता रात्रिं व्यतीतवान्? कुत्र सीता लक्ष्मणः च? किं शय्यायां शयितः? किं खादितवान्? गुह, सर्वं वद।" ततः गुहः निषादराजः भरतस्य प्रश्नं शृण्वन्, रामं अतिथिं यथावत् सत्कारं कृतवान् कथयामास। "रामाय अहं अन्नानि, श्रेष्ठानि, स्थूलानि, विविधानि फलानि च भोजनार्थं आनयामि।" "रामः सत्यनिष्ठः, वीरः, सर्वं तद् अन्नं न स्वीकृतवान्; क्षत्रधर्मं स्मृत्वा न स्वीकारीतवान्।" "सदा दातव्यं, न ग्रहणीयम्, इत्येव महात्मा सौम्यवाक्यं उक्तवान्, राजन्।" "लक्ष्मणः जलम् आनयत्; रामः तद् पिबित्वा सीता सह उपवासम् आचरितवान्।" "शेषजलम् लक्ष्मणः विधिवत् उपयोज्य, त्रीणि जना, मौनिनः, सायं संध्यां भक्त्या उपासितवन्तः।" "ततः सौमित्रिः शीघ्रं तृणम् उपनयत्, शुद्धं शय्यास्थानं रामाय निर्मितवान्।" "तस्मिन शय्यायां रामः सीता सह प्रविष्टः; लक्ष्मणः पादप्रक्षालनं कृत्वा निवृत्तः।" "एषा इङ्गुदीमूलः, एषा तृणशय्या, यत्र रामः सीता च रात्रिं व्यतीतवन्तौ।" "पृष्ठं संयम्य, धनुर् उपस्थाप्य, बाणकोशं पूरयित्वा, लक्ष्मणः रात्रिं सर्वां जागरूकः रामं रक्षितवान्।" "अहम् अपि उत्तमं धनुः बाणैः सह, लक्ष्मणेन सह, स्वजनैः जागरूकैः, इन्द्रवत् रामं रक्षितवान्।" इत्येषा अयोध्याकाण्डस्य अष्टाशीतितमः सर्गः समाप्तः। भरतः सर्वं विस्तरेण शृण्वन्, मन्त्रिभिः सह, इङ्गुदीमूलं समीपं गत्वा, रामस्य शय्यास्थानं निरीक्ष्य। मातृभ्यः उवाच—"अत्र महात्मा भूमौ शयितवान्; एषा तस्य शय्यायाः चिन्हम्।" "प्रसिद्धस्य विदुषः दशरथस्य पुत्रः रामः, कुलीनः, भाग्यशाली, भूमौ शयनं न अर्हति।" "सः पुरुषसिंहः, पूर्वं श्रेष्ठचर्मशय्यायां, सुशय्यायां शयितः, अधुना कठोरभूमौ कथं शयितः?" "सदा उच्चैः प्रासादेषु, सुवर्णरजतरत्नमयेषु, उत्तमशय्यायां शयितः।" "माल्यपुष्पसमूहेषु, चन्दनागारुगन्धयुक्तेषु, शुभश्वेतमेघसदृशप्रकोष्ठेषु, शुककूजितेषु।" "हिमशीतलसुगन्धितेषु, मेरुसदृशस्वर्णदीवारक्षितेषु, उत्तमप्रासादेषु सदा वासं कृतवान्।" "सदा गीतवाद्यस्वनैः, रत्नाभरणनिनादैः, उत्तमनगारेण, उत्तमदुन्दुभिस्वनैः जागृतः।" "समयेन सूतैः मागधैः च, गीतस्तोत्रैः, शत्रुनाशनः, प्रशंसितः।" "इदं जगति अद्भुतम्; न सत्यं इव; मम मनः मोहितम्; कदाचित् स्वप्नः इति मन्ये।" "नूनम्, दैवात् बलवत्तरः नास्ति; यतः दशरथस्य पुत्रः रामः भूमौ शयनं कर्तुम् आप्तः।" "सीता अपि, विदेहराजकन्या, दशरथस्य स्नुषा, भूमौ शयितवती।" "एषा मे भ्रातुः शय्या; निष्क्षिप्तः इव; तृणानि तस्य अंगैः दब्धानि।" "मन्ये, सीता अलङ्कृताः, अत्र शयितवती; यत्र कुत्रचित् सुवर्णबिन्दवः दृश्यमानाः।" "इदं सीताया उपवस्त्रम् अत्र अलङ्कृतम्; सूक्ष्मसूत्राणि अत्र गुंफितानि।" "मन्ये, एषा शय्या भ्रातुः सुखदायिनी; यया युवा, तपस्विनी, सौम्या मैथिली, धर्मिष्ठा, दुःखं न अनुभूता।" "हा! अहं क्रूरः, यतः राघवः सीता सह कठोरशय्यायां शयितः, अनाश्रयः इव।" "राजकुलोत्पन्नः, सर्वजनानन्ददायकः, सर्वजनप्रियः, सर्वाधिकप्रियं राज्यं परित्यज्य।" "कथं राघवः, नीलोत्पलसदृशः, रक्तनेत्रः, रम्यदर्शनः, सुखार्हः, दुःखानर्हः, भूमौ शयितः?" एवं भरतः दुःखसन्तप्तः, भ्रातुः शय्यास्थानं निरीक्ष्य, मातृभिः सह, रामस्य दुःखमवलोक्य, मनः सन्तप्तं अभवत्।